İkilem Yanlışlığı

Yanlış İkilem Yanılgısı Nedir?

Yanlış İkilem Yanılgısı, başka seçenekler görmezden gelinip, mevcut olan tek seçeneklermiş gibi iki seçenekten birinin seçilmek zorunda kaldığında gözlenen yanılgı türüdür.

Yanılgının Görüldüğü Durumlar

Mevcut diğer seçeneklerin görmezden gelinip A ya da B arasında (böylesi bir durumda ikilem yanlışlığını daha iyi anlamak için alfabedeki diğer harflerin varlığını hatırlayın) bir seçim yapılması durumunda ikilem yanlışlığının kurbanı oluruz.

Örneğin, ülkemizde kullanımı yaygın olan “Ya benimsin ya da kara toprağın” ifadesi bu yanılgı için güzel bir örnek oluşturmaktadır. Böylesi bir durumda “Herkesin kendi başına yaşayabileceği” bir üçüncü, dördüncü olabilecek seçeneklerin varlığını hiçe saymak durumun tehlikesini de ortaya koyuyor.

Polise, silahlı saldırganları öldürme yetkisi vererek siz de katil oluyorsunuz demek gibi keskin farkların olduğu durumlar göründüğü gibi, bu farkın fluluğunun olmadığı durumlarda da yanılgı göze çarpmaktadır.

Örneğin, köpek sahibi ve düzenli olarak dana eti tüketen bir insanın hayvan sevgisi hakkında konuşulduğunu düşünün. Onu iki yüzlü bir yalancı olduğuyla suçlarken “Ya danayı yediğin gibi köpekleri de yemelisin ya da köpekleri yemediğin gibi danayı da yemeyeceksin” gibi iki seçeneğe indirip kişinin hayvan sevgisini yadırgamak bu kategoride verilebilir.

Benzer durum dindarlarda da görülmektedir; özellikle belirli ibadeti yapan kişinin yapmadığı diğer ibadetleri nedeniyle “Ya diğer ibadetlerini de yaparsın ya da bunu yapman anlamsız” gibi durumlarla karşılaşması ikilem yanlışlığının ne denli yaygın olabileceğini göstermektedir.

Halbuki, hayatta rast geldiğimiz pek çok sorunun çözümü için oldukça fazla seçenek vardır. Bu seçenekleri, bu düşünce kusuru nedeniyle dikkate almayıp sanki iki seçeneğimiz kalmış gibi düşünme eğilimi göstererek büyük bir yanılgının kurbanı oluruz.

Yanlış İkilem Yanılgısı
Yanlış İkilem

Yanlış İkilem Yanılgısı: Özellikleri

Son olarak, yukarıdaki örneklerde genellikle yanlış ikilemlerin bir parçası olarak görünen bir ya da ifadesini içerdiğine dikkat edin. Bununla birlikte, yanlış ikilemler bu tür bir dil olmadan da formüle edilebilir. Örneğin, aşağıdaki ifadeyi incelediğimizde:

“Düşük ücretli çalışanlar için daha iyi maaşlar istiyorsanız, fiyatları önemli ölçüde artırmamız gerekecek ve bu da haliyle tüketicilere zarar verecektir.”

Bu ifade, karşıt duruşun (çalışanların maaşlarının artırılması) artan fiyatlar pahasına gelecekmiş gibi görünmesi için, aralarından seçim yapılabilecek yalnızca iki seçenek varmış gibi davranarak, eldeki sorunu yanlış bir şekilde ikiye ayırmaktadır.

Ancak burada bahsedilmeyen başka seçenekler de var. Örneğin, şirketin kar marjlarını yeniden ayarlayarak ya da gerekli bütçeyi başka bir yerden alarak temin etmek gibi yöntemlerin uygulanmasıyla mümkün olabilmesi.

Yanlış İkileme Cevap Vermek

Yanlış bir ikileme yanıt vermenin birkaç yolu vardır; bunların çoğu, böyle bir argümanın mantıksal olarak neden sağlam olmadığını kanıtlamaya odaklanır. 

Bunu gerçekleştirmenin iki ana yolu, söz konusu ikilemin neden ilk başta yanlış olduğunu açıklamak etrafında döner:

  • Karşılıklı münhasırlık önermesini çürüt; Spesifik olarak, mevcut seçeneklerden iki veya daha fazlasının aynı anda neden seçilebileceğini (veya doğru olabileceğini) açıklayın, bu da birbirlerini dışlamadıklarını gösterir. Örneğin, yanlış ikilem, birine karşı duygularınızın olumlu ya da olumsuz olabileceğini gösteriyorsa, karışık duygulara sahip olmanın mümkün olduğunu açıklayın. 
  • Kolektif ayrıntılılık önermesini çürütün; Spesifik olarak, sunulan mevcut seçeneklerin ötesinde ek seçenekler olduğunu gösteren bir karşı örnek sağlayın. Örneğin, yanlış ikilem yalnızca iki seçenek içeriyorsa, üçüncü bir alternatifin de mümkün olduğunu gösterin.

Ek olarak, içerdiği seçeneklerden birinin geçerliliğini reddederek yanlış bir ikileme de karşı koyabilirsiniz. Örneğin, yanlış bir ikilemdeki önermelerden biri yanlışsa, bunu göstermek, bazı durumlarda, ikilemin kendisinin neden yanlış olduğunu göstermeyi içermese de, argümanın özünü geçersiz kılabilir.

Örneğin, bu yaklaşım aşağıdaki yanlış ikileme karşı koymak için kullanılabilir:

“Siyasi partimiz, bu ülkeyi daha iyi hale getirmeyi önemseyen tek partidir. Ya bizi destekleyip aynısını yapmaya çalışırsınız ya da diğer tarafı, ülkeyi kötü hale getirmek isteyenleri destekleyenlerden olursunuz…

Bir başka yöntem olarak, yanlış olsun ya da doğru olsun, retorik ikilemlere yanıt vermek için kullanılabilecek bir diğer yöntem; bir karşı ikilemle başka bir ikilemi çürütmeyi içerir. 

Bu, orijinal ikilemle benzer önermeleri kullanan, ancak farklı bir sonuca varan karşıt bir ikilemi sunmayı içerir.

Bu yaklaşımın klasik bir örneği, Atinalı bir annenin oğlunu şu ikilemi sunarak siyasete girmemeye ikna etmeye çalıştığı bir hikayede ortaya çıkıyor:

“Adil olanı söylersen, erkekler senden nefret edecek, olur da adaletsiz olanı söylersen, tanrılar senden nefret edecek. Her halükarda birini söylemek durumunda kalacak ve nefret edilen olacaksın. “

Oğul, aynı önermeleri alan ve farklı, daha olumlu bir sonuca varan bir karşı ikilem sunarak bu ikilemi çürüttü:

“Adil olanı söylersem, tanrılar beni sevecek olur da adaletsiz olanı söylersem, erkekler beni sevecek. Her halükarda birini söylemek durumunda kalacak ve sevilen olacağım.

Yanlış İkilem Yanılgısı: Özet

Yanlış İkilem Yanılgısı Nedir?

Sanki farklı seçenekler yokmuş gibi iki seçenekten birinin seçilmek zorunda olduğunun diretildiği önermelere verilen isimdir.

Ya benimsin ya kara toprağın, ya bu deveyi güdersin ya bu diyardan gidersin gibi atazölerimizde sıklıkla görebileceğimiz bu durum oldukça yaygındır. Tabiri caizse iki ucu boklu değnek olan bu yanılgıda kişilerin manipüle tehlikesine karşı gözünün açık olması gerekir.

Ayrıca yanlış bir ikilem kullanımına yanıt vermeye hazırlanırken, her ikilemin yanlış olmadığını ve yanlış bir ikilemin her kullanımının kasıtlı olmadığını akılda tutmak önemlidir.

Kaynak ve detaylı bilgi için;

https://effectiviology.com/false-dilemma/

Paylaşmak isterseniz;

Bir Cevap Yazın