Toplum

Öngörü İllüzyonu Nedir?

Öngörü, gelecekte ne olacağını veya neye ihtiyaç duyulacağını tahmin etme yeteneği veya tahmin etme eylemidir. Öngörü illüzyonu da aslında geleceğe yönelik tahminlerin çoğu zaman gerçekleşmediği anlatır.

Öngörü İllüzyonu

  • “Rejim değişikliği Kuzey Kore’de beş yıl içinde olacak.”
  • “Arjantin şarapları, Fransız şaraplarının pabucunu dama atacak.”
  • “Euro çöktü çökecek.”
  • “10 yıl sonra herkes için Uzayda yürüyüş mümkün hale gelecek.”
  • “Ham petrol 15 yıl sonra kalmayacak.”

Televiyonları izlediğinizde fark edeceğiniz üzere, uzmanlar tarafından sık bir şekilde yukarıdakilere benzer bir tahmin bombardımanına tutuluyoruz. Bu öngörüler için hiç acaba dediniz mi ya da doğruluk payları araştırılsa ortaya nasıl bir sonuç çıkardı?

Philip Tetlock adında Pennsylvania Üniversitesinden bir profesör 10 yıllık bir süreci temel alarak, toplam 284 uzmanın 82.361 öngörüsünü değerlendirdi. Sonuç ne çıktı dersiniz?

İleriye dönük öngörüler bilgisayarda rastgele sayı üretmekten ender olarak daha sık doğru çıkıyordu.

Özellikle isabetsiz öngörülerde bulunanlar -pek şaşırtmasa gerek- medyada en fazla ilgiyi toplayan uzmanlardı. Kanada’nın, Nijerya’nın, Çin’in, Hindistan’ın, Endonezya’nın, Güney Afrika’nın, Belçika’nın ve Avrupa Birliği’nin dağılmasını hala bekliyoruz. Nedense tek bir uzmanın aklına Libya gelmedi. Sanırım diğerleri kadar yetince reytingi yoktu.

Her neyse, Harvard Üniversitesi’nde iktisat profesörü olan John Kenneth Galbraith der ki:

Gelecekte olacakları tahmin eden iki tip insan vardır: Biri hiçbir şey bilmez, diğeri de hiçbir şey bilmediğini bilmez.

Tabii nihayetinde Galbraith, kaçınılmaz olarak bu sözleri nedeniyle kendi topluluğu içinde sevilmemesine sebep oldu.

Benzer bir ifadeyi daha da ileri götüren Amerikalı bir yatırımcı, yatırım fonu yöneticisi olan Peter Lynch ise şunu söylüyor:

ABD’de atmış bin eğitim görmüş bunca ekonomist var. Bunların çoğu ekonomik krizleri ve faizleri önceden haber vermek için işe alınmış. Tahminleri yalnızca iki kere arka arkaya tutsaydı, hepsi milyoner olurdu. Bildiğim kadarıyla hepsi hala uslu eleman rolünde kalmaya devam ediyor.

Peki neden sonuçlar böyle olduğu halde öngörülerimiz iyice saçma bir düzeye gidiyor diye sorabilirsiniz. Aslında uzmanlar yaptıkları yanlış öngörüleri için ne para olarak ne de nam olarak bir bedel ödemiyor.

Toplum olarak biz bu insanlara opsiyon veriyoruz. Öngörüleri tutmazsa kaybedecekleri bir şey yok. Tam tersi tutarsa müşteri ve ilgi artışının yanında yayın imkanı da var. Bu kazan-kazan sisteminin bir sonucu olarak da bitmez bir öngörü bolluğu yaşıyoruz.

Böylelikle, giderek daha çok öngörünün tamamen rastlantı sonucu doğru çıkma ihtimali artıyor. Felaket tellalığı yapmak da reyting kazandırdığı için öngörüler de bitmek bilmeyen bir döngüye giriyor.

Bir ekmeğin iki ay sonraki fiyatını tahmin edebilirsiniz pekala ancak bunun dışında neler öngörülebilir neler öngrülebilir olmaz diye soracak olursak şöyle bir çıkarım yapabiliriz.

Bir sistem ne kadar kompleks ve zaman ufku ne kadar genişse geleceğe bakış o derece bulanıklaşır. Küresel ısınma, petrol fiyatları ya da döviz kurlarını önceden tahmin etmek neredeyse imkânsızdır. İcatlar hiç öngörülemez. Bizi ne tür teknolojilerin mutlu edeceğini o zamanlar bilseydik onlar zaten o an icat edilmiş olurdu.

Öngörü İllüzyonu Nasıl Önlenir?

İlk olarak, öngörüde bulunan kişinin teşvik sistemi ne, bir yerde çalışan mı, sürekli yanlış öngörülerde bulunursa işini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya mı, yoksa gelirini kitaplardan ve yaptığı konuşmalardan elde eden, kendi kendini trend gurusu addedenlerden biri mi?

İkincisi, uzmanın ya da gurunun öngörülerindeki isabet oranı nedir, son zamanlarda kaç öngörüde bulunmuş ve bunların kaçı tutmuş, kaçı tutmamış?

Medya reyting uğruna yayınlarına çok kolay bir şekilde garip şeylerin uzmanı olanlara söz veriyor. Sözde yorumcuların başarı delilleri yoksa da salladıkları kolayca bulunabilir. Öngörü ilüzyonu, medyanın ilgisine ihtiyaç duyar. Dolayısıyla öngörüleri yapanlar o derece sansasyonel olurlar. Bir nevi kıyamet tellallığı görevine soyunurlar.

Kaynak

Tetlock, Philip E.: How Accurate Are Your Pet Pundits? Project Syndicate / Institute for Human Sciences, 2006.

John K. Galbraith, http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4960280.stm

Bevelin, Peter: Seeking Wisdom. From Darwin to Munger, Post Scriptum, 2003, S. 145

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu