Düşünce Hataları

Batık Maliyet Yanılgısı (Sunk Cost Fallacy) Nedir?

İngilizcede sunk cost fallacy olarak bilinen batık maliyet yanılgısı, bireylerin geçmişte harcadıkları zaman, emek veya yatırdıkları para sebebiyle, yanlış bir yatırımı veya davranışı sürdürmekte ısrar etmeleri durumunda ortaya çıkan bir fenomendir.

Batık Maliyet Yanılgısı

Yanılgı, özellikle geleceğimizi etkileyecek durumlarda karar verirken yaygın bir şekilde gözlemlenmektedir. Yanılgıdan müzdarip olan kişi herhangi bir konuda karar verirken, verilecek kararın gelecek dönemde sağlayacağı kar veya zararı tartmaz. Bunun yerine karar vereceği konuyla alakalı geçmiş dönemde yaptığı yatırımı (zaman, para, emek gibi…) baz alırlar.

Batık maliyet yanılgısı, karar verme mekanızmasını baltalayan ve haliyle de rasyonel olmayan bir karar verme şeklidir. Zira geçmişi sürdürmek bir nevi konfor alanı yarattığı için geleceğe yönelik kararlar da bu konfor bölgesini sürdürmeye yönelik olmaktadır.

Kişiler aldıkları kararların gelecekte sağlayacağı fayda ve zarardan ziyade, karar alınacak konuya ilişkin geçmiş dönemde yaptıkları deneyimlerin etkisinde kalmaya meyilli olurlar. Durum her ne kadar aleyhlerine de olsa, kişiler eylemlerine bir ara düzelir umuduyla (ya da kendiliğinden bir düzelme olma ihtimaline güvenerek) ağır bedeller ödeyecekleri sonuçlar artaya çıkana kadar devam ederler.

Özel ya da mesleki hayatta geleceğimizi etkileyecek her karar risk alarak verilir. Bu risk nedeniyle hayalini kurduğumuz çoğu şey gerçekleşebildiği gibi gerçekleşmeyebilir de. Ancak girilen yol her an terk edilebilir ve bunun sonuçlarına katlanılabilir olarak görülmelidir. Kararlarımızı verirken durumu bu şekilde tartmak mantıklı olan davranış biçimi olacaktır.

Riskli kararlar beraberinde batık maliyet yanılgısını pusuda bekletir. Özellikle de geçmişimizde zaman, para, enerji, sevgi gibi yatırımlar yaptığımızda bu pusuya düşeriz. Nesnel bir bakışla hiçbir anlamı olmasa dahi yatırımımıza devam etmek için sebep oluşturmaya başlar ve bu yatırımı ne kadar çok yapmışsak (yani batık maliyetimiz ne kadar güçlenmişse) planımızı devam ettirme arzumuzu da o kadar güçlendiririz. Ta ki kaçınılmaz son kendini gösterene dek

Concorde Etkisi

Batık maliyet yanılgısı için verilebilecek en meşhur örneklerden biri de concorde uçaklarıdır. Bu uçaklar devletin zarar eden projelerine de verilebilecek tipik bir örnektir.

Concorde uçağının yapımı, İngiltere ve Fransa tarafından ortaklaşa gerçekleştirilmiş bir projedir. İki ortak sesten hızlı olacak olan bu uçakların hiçbir zaman kar getirmeyeceğini hesapladıktan sonra bile, (belki de milli itibarlarını korumak ya da bu itibarı kaybetmemek için) projeyi devam ettirebilmek uğruna çok büyük miktarlarda para yatırmaya devam ettiler.

42 yıl süren bu proje 1962 yılında başlamıştır. İlk uçak 1976 yılında uçmaya başlamış ve uçaklar toplam 16 yıl boyunca ticari uçuş gerçekleştirmiştir. Uçağın yapım maliyeti 1 milyar sterline mal olmasına rağmen, yapılan uçuşlardan elde edilen gelir ise sadece 650 milyon sterlin civarında kalmıştır.

Projenin zarar edeceği görülmüş olmasına rağmen, geçmişte yapılan yatırımlar sebebiyle, projeyi devam ettirmekte ısrar edilmiş, bu durum zararın daha da artması ile sonuçlanmıştır. Bu yüzden batık maliyet yanılgısı çoğu kez concorde etkisi olarak da adlandırılır. Bu yanlış sadece masraf çıkarmaz, düpedüz feci karar hatalarının diretilmesiyle yenilerinin de ortaya çıkmasına sebep olur ve maliyeti arttırır.

Batık Maliyet Yanılgısının Nedenleri

Nedenleri her zamanki gibi insan psikolojisinde gizlenir. İnsanlar dayanıklı görünmeye çabalar. Zira dayanıklılık güvenilir olduğumuz imajını verir.

Çelişkilerden korkarız. Bir projeyi yarıda bırakmak bir çelişki yaratabilir. Çünkü geçmişte bugün düşündüğümüzden farklı düşündüğümüzü itiraf etmiş oluruz ve böylesi bir durumun utancıdan kurtulamayız. Bir çeşit hayal kırıklığına uğrarız. Anlamsız bir projeyi sürdürmek bu acı verici idrak sürecini geciktirir. Bu sayede daha uzun süre dayanıklı görünürüz.

Vietnam Savaşı tam da bu gerekçelendirmeyle uzatıldı: “Bu savaşta o kadar çok askerin hayatını feda ettik ki, şimdi vazgeçmek bir hata olurdu.”

“Yolu o kadar da yarıladık…”, “kitabın bu kadar sayfasını okumuşken bırakmayayım…”, “Öğrenimime o kadar zaman devam ettim…” Bu tür cümleler kullananların batık maliyet yanılgısının ağına düştüğünü kolayca anlarsınız.

Uzun bir süredir sigara içiyorsunuz ve yaşadığınız bir sağlık problemi nedeniyle sigarayı bırakma kararı aldınız, üstelik daha önceden de sigaranın sağlığa ne denli zararlı bir şey olduğunu biliyordunuz. Son paketinizde de halen üç dal sigara var ve siz “Bu paketi de bitireyim de içindekiler çöpe gitmesin” mantığıyla sigarayı kullanmaya devam ediyorsunuz. Halbuki vermiş olduğunuz karar, yani son paketi bitirmeye devam etmek, sizi daha kötü bir duruma götürüyor.

Ohio Üniversitesi tarafından yapılan bir deneyde, katılımcılardan haftasonu tatilinde gitmek üzere yanlışlıkla biri 50 dolar, diğeri ise 100 dolar olan iki kayak aktivitesine seyahat satın almış oldukları hayali bir durum verilmiştir. Katılımcılara ayrıca 50 dolarlık aktivitenin daha eğlenceli ve daha güzel bir kayak tesisine ait olduğu bilgisi verilmiştir. Biletleri iade etme ve tekrar satma durumları olmadığı da belirtilmiştir. Bu durumda katılımcılar, hangi aktiviteyi seçerse, diğer aktivitenin ücreti boşa gitmiş olacaktır.

Katılımcılara bu şartlar altında hangi aktiviteyi seçecekleri sorulduğunda, katılımcıların yarıdan fazlası rasyonel olmayan bir şekilde 100 dolarlık aktiviteyi seçeceklerini söylemişlerdir. Kayak aktivitesinin temel amacı eğlenmek ve güzel bir haftasonu geçirmek olduğu halde, katılımcıların büyük çoğunluğu batık maliyet yanılgısına düşmüşler ve daha çok para verdikleri aktiviteyi tercih etmişlerdir.

Bir şeyi sonlandırmak için yatırım yapmaya devam etmenin birçok iyi sebebi olabilir. Ama bu ana dek yapılan yatırımı göz önünde bulundurmak kötü bir sebeptir.

Mantıklı davranmak biriken giderleri gözardı etmektir. Bu ana dek ne kadar yatırım yapmış olursanız olun, önemli olan tek şey şimdi, şu an ne olduğu ve gelecek için değerlendirmelerinizdir.

Kaynak

Concorde için bkz: Weatherhead, P. J.: »Do Savannah Sparrows Commit the Concorde Fallacy?«, Behavioral Ecology and Sociobiology 5, 1979, S. 373– 381.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu