Düşünce Hataları

Ayla Etkisi Nedir?

Ayla etkisi, kişinin tek bir özelliğinin diğer pek çok özelliğini gölgede bırakarak genel izlenimi orantısız bir biçimde şekillendirip olumlu ya da olumsuz bir etki bırakmasına yol açan bir durumdur.

Ayla Etkisi

Bu etkiden müzdarip olan bir kişi, herhangi bir kişinin olumlu veya olumsuz bir özelliğini tecrübe ettiğinde, henüz bilmediği diğer özellikleri de mevcut izlenimiyle tutarlı olacağını varsayar.

Halo etkisiyle benzerlik gösterse de halo etkisi sadece olumlu bir izlenimi temsil ettiği için ayla etkisi bu yönüyle halo etkisinden farklıdır.

Bu fenomene bilindik bir örnek olarak Cisco şirketi verilebilir. Zira Silikon Vadisi’ndeki popüler olan bu şirket, ekonomi habercilerine göre kağıt üstünde her şeyi doğru yapıyordu. Keza müşteriye yönelik durum tespitleri gayet yerindeydi, dahası kusursuz stratejileriyle, kazanımlarda büyük beceri sergiliyordu. Göz alıcı bir CEO’su ve benzersiz bir şirket kültürü olan Cisco, 2000 yılının mart ayında dünyanın en değerli şirketi olmuştu.

Ancak peri masalı gibi işleyen süreç bir kabusa dönüşüp bir sonraki yılda hisse değerleri % 80 oranında değer kaybetti. Büyük övgüler yazan ekonomi yazarları bu kez tam tersi bir şekilde şirketi suçlayan yazılar yazdılar. Bu yazarlar bir önceki yıldan farklı olarak müşteriye yönelik durum tespitinin kötü olduğunu, stratejilerinin işe yaramaz olduğunu, kazanımlarda oldukça beceriksiz olduklarını ve renksiz bir CEO’ya sahip olduklarını yazmışlardı.

Oysa bir yıl öncesinden farklı olarak şirketin ne stratejisi ne de CEO’su değişmişti. Sadece talep düşmüştü, ve bunun şirketle veya CEO ile pek bir alakası yoktu.

Aslında ekonomi yazarlarının başına gelen basitti. Bir unsurun gözlerini boyamasına izin verdiler, ve sonra da bundan yola çıkarak olayın bütünüyle ilgili sonuç çıkardılar. Ekonomi yazarları hisse senedi kurlarının kendilerini aldatmasına izin verdi ve bunu baz alarak, detaylıca incelemeden, şirketin iç kalitesi hakkında da direkt bir sonuçlar silsilesi çıkardılar.

Ayla etkisinin çalışma tarzı gün gibi ortadadır: Bilhassa gösterişli ya da kolay elde edilir gerçeklerden yola çıkarak daha zor bulunabilecek, meydana çıkarılabilecek özellikler hakkında sonuçlar çıkarırız.

Cisco şirketinde olduğu gibi, masada hali hazırda objektif hiçbir sebep yokken bile, iyi bir üne sahip üreticinin ürettiği şeyleri kalite anlamında daha değerli algılamaya meylederiz. Ya da alanlarında başarılı olan kişileri diğer pek çok durumda (özel hayatları, araba sürüşü, kumar oynayışları) başarılı olmalarını, kahramanlıklar yapmalarını bekleriz.

Ayla Etkisinin Keşfi

Ayla etkisi ilk olarak Psikolog Edward Lee Thorndike tarafından yaklaşık 100 yıl önce keşfedildi. Bir insanın tek bir niteliğiyle (Örneğin, güzelliği, statüsü, yaşı, parası gibi…) diğer her şeyi solda sıfır bırakan ve böylece genel izlenimi oransız bir biçimde şekillendiren “olumlu” ya da “olumsuz” bir etki bıraktığını fark etti.

Zira bu özellikler içerisinde de güzellik, en çok araştırılan örnek olmuştur. Güzel görünüşlü olan insanları diğer insanlara nazaran daha hoş, daha dürüst ve zeki olarak gördüğümüzü ortaya koyan pek çok araştırma yapılmıştır.

Hatta Osmanlı İmparatorluğ’nda çocukları zekasına göre seçebilmek için tiplerinin yerinde olmaları bir gereklilikti. Çekici ve güzel insanların daha kolay kariyer yaptığı da zaten kanıtlanmış durumda. Belirtmek gerekir ki bu durumun bahsettiği şeyin yatak odası eylemleriyle alakası yok. Zira bu etki okul döneminde bile gözlemlenebilir. Yani öğretmenler daha güzel görünümlü öğrencilerine pekala daha iyi notlar verir.

Bu etki, reklam sektörünü de tahmin edeceğiniz üzere kasıp kavurmakta: Sırf bu yüzden reklam panolarında, afişlerde, sosyal medyada o kadar çok ünlü bize gülümser. Profesyonel bir futbolcunun neden kahve makinesi uzmanı olduğu mantık yoluyla anlaşılabilir değil ama reklam başarısına hiçbir zarar vermiyor bilakis çoğu zaman olumlu bir etkiye sahip.

Ayla etkisinin kötü yanı ise etkinin bilinç dışı bir şekilde kalmasıdır. Kişinin bütün diğer özelliklerini gölgede bırakan dominant bir özellik olduğunda, ayla etkisinin sebep olduğu felaketin boyutları da artıyor. Bunun tuzağına düşmek için illa ki ırkçı ya da cinsiyet ayrımcılığı yapan biri olmak gerekmiyor.

Zira bu etki aşk hayatımızda da kendini göstermektedir. Eğer birisine “deliler” gibi aşık olmuşsanız bu etkinin ne kadar güçlü olabileceğine fark etmişsinizdir. Çünkü delicesine aşık olduğunuz o insan mükemmel görünür. Son derece zekidir, çekicidir, iyi kalplidir, cana yakındır. Dostlarınız ise o kişinin kör göze dahi gösterilebilecek kusurlarını size işaret eder ama siz bunlara aldırmazsınız.

Ayla etkisi gerçek özelliklere bakışımızı bulandırır. Öne çıkan özelliği bilhassa dışarıda bırakmaya çalışın. Bu yüzden dikkatlice bakın. Ülkemizde pek olmasa da pek çok gelişmiş ülkede özgeçmişlerde (CV) kişinin resmi olmaz. Bu sayede, cinsiyetin, ırkın ve dış görünümün değerlendirmelerini etkilemesini izin vermemeye çalışırlar. Dünya çapında orkestralar, adayları bir perdenin arkasında çaldırarak yaparlar bunu. Böylece, ayla etkisinin değerlendirmelerini etkilemesini olabildiğince önlemeye çalışırlar.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu