Karşılıklılık Ön Yargısı: Evrimsel Yanılgı

Karşılıklılık Ön Yargısı

Karşılıklılık ön yargısı, bir borçluluk dalgası oluşturarak başkalarının iyi veya kötü eylemlerine karşılık verme eğiliminde olunmasına denir.

Karşılıklılığın Ortaya Çıkışı

Robert Cialdini adında bir bilim adamı bu karşılıklılık yanılgısını detaylıca araştırması sonucunda insanların birine borçlu kalmaya nadiren katlanabildiğini keşfetti. Bu nedenle, eğer insanlar geri ödeyebilecek durumda değillerse gerekli de olsa iyilik istemekten kaçınma eğiliminde olurlar. Karar vermede psikolojik maliyet, maddi kayıptan daha ağır basabilir.

Karşılıklılık, kültürel antropologlar da incelenen bilişsel ön yargılardan biridir. Ayrıca, karşılık verme dürtüsünün güçlü bir dürtü olmasının yanısıra bu dürtünün muhtemelen evrimsel bir geçmişi olduğu yönünde araştırmalar yapılmaktadır;

İyiliklere karşılık vermek, borçları geri ödemek ve başkalarına iyi davranma arzusu gibi gruba faydası olan davranışlar gruptaki her birey için gereklidir. Ayrıca grup içi işbirliğinin ortaya çıkarması bakımından evrimsel bir avantaj sunduğu düşünülmektedir. Özellikle besin miktarları büyük bir dalgalanmaya maruz kalmış bütün hayvan türlerinde bu olgu görülmektedir.

Bir nevi “Ben sana şu an uygunken yardım edeyim, sen de bana başka bir zaman uygun olduğunda yardım edersin.” minvalindeki kazan-kazan olan bu olgunun evrimsel manasını bir örnekle açıklayalım.

Farz edelim ki, siz insanların avcı ve toplayıcı olduğu çağlardan birinde yaşıyorsunuz. Günün birinde de kocaman bir bizon öldürdünüz. Bu, kısa bir süre içinde tüketebileceğiniz miktardan çok fazla. Ehh Buzdolabı ya da soğutucu tarzı bir şeyin olmadığı bir dönemde arta kalan eti bozulmadan saklayabileceğiniz bir yer yok. İhtiyacınızdan fazlası olan etlerin çürümesini de istemiyorsunuz.

Haliyle avladığınız hayvanın etini topluluğunuzun aç kalan diğer üyeleriyle bölüşmek durumunda kalıyorsunuz. Böyle yaparak gün gelip de yiyecek bulamayıp aç kaldığınız dönemlerde diğerlerinin bulmuş olduğu yiyeceklerden faydalanma imkanı bulmuş olacaksınız. Tabiri caizse çürümemesi için olmayan soğutucunuz, buz dolabınız diğerlerinin midesi olacaktır.

Örnekler

Karşılıklılık ön yargısı salt insanlara özgü bir durum değildir. Farklı seviyelerde bilişsel karmaşıklığa sahip her tür hayvanda gözlemlenebilir. 

Örneğin, makaklar üzerinde yapılan araştırmalar, tımarlamada karşılıklı davranış sergilediklerini buldu; başka makaklar tımar edilmiş makakların, kendilerini tımar etmiş makaklara tımar yapma veya onlara destek olma gibi davranışlar göstermektedir.

Karşılıklılık Ön Yargısı Maymun
Karşılıklılık Ön Yargısı Maymun

Reklamcılar, satış görevlileri bu olumlu karşılıklılıktan yararlanırlar; örneğin, bir yemeğin sonunda bedava bir tatlı sunmak, müşterinin karşılık verme zorunluluğunun bir sonucu olarak daha yüksek bir bahşiş vermesine sebep olabilir.

Psikolog Profesör David Strohmetz, karşılıklılık yanılgısını test etmek için yardımcılarıyla beraber bir çalışma yaptı;

İki tane tecrübeli garsonla New York’ta bulunan bir restoranda deney için anlaştılar. Garsonlardan biri müşterilere faturayla birlikte küçük bir parça paketlenmiş çikolata verirken diğeri sadece faturayı götürecekti.

Deney sonuçlandığında, ortalama olarak çikolata verilen müşteriler %17,8 bahşiş verirken, kendilerine çikolata verilmeyen müşteriler de % 15,1 bahşiş verdi.

Karşılıklılık Ön Yargısı: Özet

Karşılıklılık Ön Yargısı Nedir?

Bir borçluluk dalgası oluşturarak başkalarının eylemlerine karşılık verme dürtüsüne meyletmeye denir.

Etkili bir şekilde uygulandığında, karşılıklılık inanılmaz derecede güçlü olabilir. Evrimsel geçmişimiz bunu kanıtlar örnekler barındırmaktadır. Ayrıca uygulamaya koymak oldukça basittir.

Biri bizim için iyi bir şey yaptığında, bu iyiliğin altında kalmamak adına iyiliğe karşılık verme gibi davranışlarımızın görülmesi oldukça yüksektir. Ancak her ne kadar, iyi eylemler sonrasında karşılıklı olan iyi eylemleri tetiklese de, kötü eylemler de kötü eylemleri tetikleyebilir; saldırıya uğrarsak geri saldırı eğilimimiz var. İntikam dürtümüzün oluşması da benzer süreçlerden beslenir.

Kaynak ve detaylı bir bilgi için;

https://www.research-live.com/article/opinion/bias-in-the-spotlight-reciprocity/

Paylaşmak isterseniz;

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir