Hazırda Bulunma Ön Yargısı Nedir?

Hazırda Bulunma Ön Yargısı

Hazırda bulunma ön yargısı, insanın akla kolayca gelen şeylerin örneklerinin gerçekte olduğundan daha temsil edici olduğunu düşünme eğilimidir. Sezgisel olarak güven veren bir ön yargıdır. Bu güven, zahmetli analizlerden kaçınmamıza yardımcı olur, ancak kararlarımızın kusurlu olma olasılığını artırır.

Hazırda Bulunma İfadeleri

Doğal olarak en akılda kalan şeyler en hızlı şekilde akla getirilebilir. Bununla birlikte, olayların ne denli iyi hatırlandığı onların o denli doğru olduğunu da göstermez. Bilakis hatalı bir değerlendirme yapma tehlikesini arttırır.

“Dokuz yaşından itibaren kalan ömrü boyunca günde dört paket sigara içti ve seksen yaşını geçti. Demek ki sigara sağlığa o kadar da zararlı değil.” Ya da “Köy güvenlidir. Bir tanıdığım var, köyde oturuyor. Kapısını kilitlemiyor, şehirde kaldığı dönem boyunca evine hırsız girdiği hiç olmamış.”

Buna benzer cümleler bir şeyler kanıtlama çabasıdır. Gerçekte ise böyle ifadeler hiçbir şeyi ispatlamaz. Böyle konuşanlar hazırda bulunma etkisine kapılmışlardır.

Rastgele olacak şekilde bir harf seçip size o harfle başlayan kelime mi daha çoktur yoksa o harfle biten kelime mi diye sorulduğunu düşünün. O harfle biten kelimelerin sayısı daha fazla olsa bile çoğu insan buna yanlış cevap vermeye meyillidir. Çünkü bir harfle başlayan kelimeler o harfle bitenlere kıyasla daha çabuk aklımıza gelir. Yazının konusuna uygun şekilde ifade edersek onlar daha hazırda bulunurlar.

Hata tam da bu noktada devreye giriyor; bir şeyi, sırf onu daha çabuk hatırladığımız için daha sık gerçekleştiğini sanıyoruz.

Hazırda bulunma etkisinin tanımı görüldüğü üzere oldukça sadedir: Akla gelen örneklerin kolaylığını baz alarak kendimize bir dünya görüşünü belirleriz. Bu elbette sakıncalıdır, çünkü yaşadığımız hayatta hiçbir şey sırf ilk anda aklımıza geldiler diye daha sık yaşanmaz, daha doğru olmaz.

Heyecan uyandırıcı, göze batan ya da ses getiren bir nevi sansasyonel olan şeylere daha yüksek bir olasılık biçeriz. Televizyon programları kıyamet tellallarını yayınlamayı pek sever. Sessiz olan şeylere ise düşük bir olasılık durumu atfederiz. Heyecan verici, bol aksiyonlu, göze batan, ses getiren şeyler beynimiz için diğerlerinden daha hazırda bir şekilde bulunur.

Sık Tekrarların Etkisi

Bir şeyin tekrarlanma sıklığı, beynimizin bunu tekrar çağırma işini de oldukça kolaylaştırır. Beyin için o şeyin doğru olmasına bile gerek yoktur. Kitleler ortada ciddi bir sorun olduğuna ikna olana dek Nazi yönetimi “Yahudi sorununu” ne sıklıkta tekrarladı?

UFO, yaşam enerjisi ve karma sözcüklerini yeterince sık tekrarlamanız kafidir, insan hatırlamaya ve dolayısıyla inanmaya başlar ve bu inancını da garip şeylerle güçlendirir.

Mesela bir bireyi dinlerken sırf top sakal imajına sahip olması nedeniyle söylediği şeyleri top sakalla özdeşleştirip hazırda bulunduracağımız düşünceleri oluştururuz. Bir başka top sakallıyı dinlerken hazırda bulunan bu düşünceler konuşulan konuyla bağdaştırılır. Konuşulan konuların birbirleriyle alakaları olmasa bile!

İnsanların yetersiz tecrübelerinin bu yanılgıya oldukça yardımı dokunur. Herhangi bir şeyde direkt önceden yaşanılan hatırlanılarak tartmadan bir karar verilir. Sonrasında onlar da tecrübe olarak birikmeye devam edip temkinli olana kadar…

İnsanların ilk etapta, kolay ulaşılabilir verilerle reçeteleri kullandıklarını çoğu yerde gözlemleyebilirsiniz, çoğu kişi kararlarını bu temelde veriyorlar ve genellikle de feci sonuçlara düçar oluyorlar.

Örneğin, Black-Scholes formülünün (Fischer Black ve Myron Scholes tarafından 1973’te geliştirilen bir fiyatlama modeli) finansal yan ürünlerin fiyatlarının belirlenmesinde bir işe yaramadığı 10 yılı aşkındır biliniyor. Ama ellerinde de başka bir formül olmayınca, hiç formül uygulamamaktansa yanlış bir formülü uygulamak mantıklı görünüyor…

Benzer durum “Volatilite” (Bir finansal kıymetin değerindeki dalgalanmanın ifadesi) için de geçerli. Onu finansal bir ürünün risk ölçütü olarak almak yanlış olsa da hesaplaması oldukça kolaydır. Böylece neredeyse bütün finansal modellerde kullanılır.

Hazırda Bulunma Ön Yargısı bu şekilde pek çok sektörde ciddi miktarlarda para kayıpları yaşattı.

Hazırda Bulunma Ön Yargısı: Özet

Hazırda Bulunma Ön Yargısı Nedir?

İnsanların, akla hemen gelen şeylerin örneklerinin gerçekte olduğundan daha temsili olduğunu düşünme eğilimidir. 

Hazırda bulunma etkisi nedeniyle, sanki yanlış bir haritayla dünyada dolaşır dururuz. Bu nedenle, uçak kazasında veyahut cinayete kurban giderek ölme gibi istisnai durumların olasılığını gözümüzde büyütürüz. Diyabet veyahut mide kanseri gibi daha az sansasyonel ama daha olası ve oldukça sık gerçekleşen ölüm şekilleriyle can verme riskini ise hafife alırız.

Buna karşı ne yapabiliriz: Farklı düşünen, tamamen farklı deneyimleri olan insanlarla bir araya gelmekte fayda var. Zira insan, tek başına hazırda bulunma etkisine daha fazla kapılıyor.

Frank Sinatra bir şarkısında bu durumu güzel özetliyor diyebiliriz:

Oh, my heart is beating wildly
Ah, kalbim deli gibi çarpıyor.

And it’s all because you’re here.
Ve sırf sen buradasın diye…

When I’m not near the girl I love,
Sevdiğim kızın yanında değilsem eğer!

I love the girl I’m near.
Hangi kız varsa yanımda, onu severim.”

Kaynak ve detaylı bilgi için;

https://whatis.techtarget.com/definition/availability-bias

Munger, Charles T.: Poor Charlie’s Alma nack, Third Edition, Donning, 2008 S. 486

Ralf Dobelli – Hatasız Düşünme Sanatı

Paylaşmak isterseniz;

Bir Cevap Yazın