Türkçe bir kelimenin sonuna sert ünsüzlerden biri (f, s, t, k, ç, ş, h, p) varsa ve bu kelimeye yumuşak ünsüzle (b, c, d, g) başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki ünsüz de sertleşir. Bu olaya ünsüz sertleşmesi denir.

Örnek kelimeler:

• kitap + cı → kitapçı
• saf + ca → safça
• kümes + de → kümeste
• bit + gi → bitki
• laf + cı → lafçı
• bit + gin → bitkin
• biç + di → biçti
• şaş + gın → şaşkın
• sabah + cı → sabahçı
• kitap + dan → kitaptan
• Irak + dan → Irak’tan
• Konuş + du → konuştu

Sayılar rakamla yazıldığında da bu kurala uyulmalıdır. Eğer rakamın okunuşu sert ünsüzle bitiyorsa, ek de sertleşmelidir.

• 11:55 + den → 11:55′ten
• 1993 + te → 1993′te

-de/-da bağlacı ayrı bir kelime olduğu için sertleşme kuralı aranmaz.

• Gelsek de gitsek de fark etmez.
• Yapmasak da olur.

Ünsüz türemesi, bazı kelimelere ek veya yardımcı fiil geldiğinde kelimenin sonuna fazladan bir ünsüz harfin gelmesidir. Arapçadan geçen bazı kelimelerde bu durum sıkça görülür.

1. Ünlüyle başlayan ek geldiğinde:

Arapçadan dilimize giren bazı kelimeler, Türkçede tek ünsüzle kullanılır. Ancak bu kelimelere ünlüyle başlayan bir çekim eki getirildiğinde, kelimenin sonundaki ünsüz harf ikizleşir ve ünsüz türemesi görülür.

• hak → hakkı
• his → hissi
• ret → reddi
• şer → şerri
• tıp → tıbbi
• zam → zammı
• zan → zannı
• hat → hattı
• set → seddi

2. Yardımcı fiille birleştiğinde:

Bu kelimelere etmek, eylemek veya olmak gibi yardımcı fiiller eklendiğinde de sondaki ünsüz türeyip ikizleşir. Bu tür birleşik fiiller bitişik yazılır.

• af + etmek → affetmek
• his + etmek → hissetmek
• zan + etmek → zannetmek
• hal + olmak → hallolmak
• hal + etmek → halletmek
• emir + eylemek → emreylemek
• ad + etmek → addetmek

1. Bazı kelimelere küçültme eki (-cık/-cik) getirildiğinde, kelimenin sonundaki sert ünsüz (k, ç, t) düşebilir. Bu ses olayına ünsüz düşmesi denir.

Örnekler:

• küçük → küçücük
• ufak → ufacık
• sıcak → sıcacık
• alçak → alçacık
• büyük → büyücek
• minik → minicik
• yumuşak → yumuşacık
• sağlık → sağlıcak (sağlıcakla kal)

2. “ast” ve “üst” kelimeleri, teğmen ve başkan kelimeleriyle birleştiklerinde, “t” ünsüzü düşerek ünsüz düşmesine yol açar.

Örnekler:

• ast + teğmen → asteğmen
• üst + teğmen → üsteğmen
• ast + başkan → asbaşkan
• üst + başkan → üstbaşkan

3. Sonu “k” ünsüzü ile biten bazı kelimeler, “-l/-la” yapım eki alarak ünsüz düşmesine yol açar.

Örnekler:

• alçak → alçalmak
• ufak → ufalmak
• yüksek → yükselmek
• küçük → küçülmek
• ufak → ufalmak
• ufak → ufalamak

Türkçede ünlü değişimi yalnızca “ben” ve “sen” kelimelerinde görülmektedir. Bu iki kelimenin alemtifarikası ise normalde Türkçe kelimelerin köklerindeki ünlüler değişmiyorken bunlarda değişmesidir. Bu iki kelimeye gelen yönelme hal eki “-e/-a” bu kelimelerin köklerindeki sesli harfleri değiştirirler.

• ben + -e → bana
• sen + -e → sana

Türkçede sonu geniş ünlü (a, e) ile biten bazı fiil kök ya da gövdelerine “-yor” eki ya da “-y” kaynaştırma ünsüzü getirildiğinde, bu geniş ünlü daralarak ı, i, u, ü şeklini alır. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

1. “-yor” ekiyle oluşan daralma örnekleri:

• ye- + -yor → yiyor
• de- + -yor → diyor
• başla- + -yor → başlıyor
• izle- + -yor → izliyor
• özle- + -yor → özlüyor
• uza- + -yor → uzuyor
• gözle- + -yor → gözlüyor
• anla- + -yor → anlıyor
• anla- + -yor → anlıyor
• anla- + -yor → anlıyor
• anla- + -yor → anlıyor
• anla- + -yor → anlıyor

• sevme + -yor → sevmiyor
• okuma + -yor → okumuyor

2. “-y” kaynaştırma ünsüzüyle oluşan daralma örnekleri:

• de + -y + en → diyen
• de + -y + ecek → diyecek
• ye + -y + en → yiyen
• ye + -y + ecek → yiyecek
• ne + -y + e → niye
• de + -y + e → diye

• oku + -yor → okuyor (daralma yok)
• uyu + -yor → uyuyor (daralma yok)

• git + -yor → gidiyor (daralma yok)
• gel + -yor → geliyor (daralma yok)

Bazı kelimelere küçültme eki veya pekiştirme amacıyla getirilen ön ek eklendiğinde, kelimeye yeni bir ünlü harfi türeyerek katılır. Bu ses olayına ünlü türemesi denir.

1. Küçültme ekiyle oluşan ünlü türemesi:

• dar → daracık
• genç → gencecik
• az → azıcık
• bir → biricik

2. Pekiştirme ön ekiyle (m, p, r, s) oluşan ünlü türemesi:

• sap + sağlam → sapasağlam (sapsağlam)
• güp + gündüz → güpegündüz (güpgündüz)
• çep + çevre → çepeçevre (çepçevre)
• yap + yalnız → yapayalnız (yapyalnız)
• sır + sıklam → sırılsıklam (sırsıklam)
• çır + çıplak → çırılçıplak (çırçıplak)