Düşünce Hataları

Solomon Asch Deneyi ve Sosyal İspat

Solomon Asch deneyi, sosyal ispatın insanlara olan etkisini incelemiştir. İnsanların kitlelerin eylemlerini takip ettiğini söyleyen bir kavramdır. Pek çok insan belirli bir şekilde davrandığında, bunun sanki doğru davranış olması gerektiği gibi bir izlenimin varlığını gösterir.

Sosyal İspat

Sosyal ispatı zaman zaman gündelik yaşamda çoğumuzun kullandığı bir örnekte görmek mümkündür. Ne zaman ki düşünmeden birisinin yaptığı şeyi taklit edip biz de yaptığımızda hemen etrafımızdan birisinin “X kişi pencereden atlasa sen de mi atlayacaksın?” dediğine şahit olmuşuzdur. İşte bu tam da sosyal ispata yönelik bir örnek.

Diyelim ki yemekten sonra hesap öderken sırada bekliyorsunuz ve önünüzde hesap ödemek için bekleyenler hesap öderken bir yandan da bahşiş bırakıyor. Sıra size geldiğinde ne yaparsınız? Böylesi bir deney yapıldığında ilginç bir şekilde sıra kendisine gelen denekler de diğerleri gibi bahşiş bırakmıştır.

Benzer şekilde tiyatroda yuh çekmeyi, operada ayağa kalkıp alkışlamayı, futbol maçında oyuncuya, hakeme küfredilmesi ve daha nicesi… Belki de yapmak istediğimiz davranışı başkaları da yapınca onu yapmaya dair edindiğimiz bir özgüven bu.

Sosyal ispat, ki bazen muğlak bir şekilde sürü psikolojisi olarak adlandırılır ve kişiyi tabiri caizse “Diğerleri gibi davrandığım zaman doğru davranırım.” dedirtir. Bir nevi, herhangi bir fikri ne kadar çok insan doğru buluyorsa, bu fikir o kadar doğrudur deriz.

Solomon Asch Deneyi

Konuyla alakalı en bilindik deney 1950 yılında yapılan Solomon Asch deneyidir. Bu deney ile topluluk baskısı ile sağduyunun nasıl çarpıtıldığı gözler önüne serilmiştir. Deneyde bir deneğe farklı boyda çizgiler gösterilir. Denekten sadece gösterilen çizginin referans çizgiden uzun mu, eşit mi yoksa kısa mı olduğunu söylemesi istenir.

Denek odada yalnızsa gösterilen bütün çizgileri doğru değerlendirir, çünkü bu gerçekten de kolay olduğu kadar da beklenen bir değerlendirmedir.

Ancak işin garipleştiği nokta odaya denek süsü verilmiş, deneyin parçası olan yedi kişi daha alınmasıyla başladı. Oyuncuların hepsi arka arkaya yanlış bir cevap verir, referans çizgisi bariz şekilde daha uzun olmasına rağmen “kısa” derler. Sıra deneğimize geldiğinde ise ortaya ilginç bir durum çıkar. Keza yapılan deneylerin % 30’unda da denek kendisinden önce cevap verenlerin söylediği yanlışı terkrarlamıştır.

Solomon Asch Deneyi

Nedeni tabi ki basit: Topluluk baskısı.

Neden Topluluk Baskısından Etkileniyoruz?

Neden deneyde gösterilen bu durumu yaşıyoruz, neden pek çok kişi bu durumdan etkileniyor? Bu soruya uzmanlar tarafından verilen cevaplardan belki de en tatmin edici olanı, evrimsel geçmişimize yapılan atıftır. Zira hayatta kalmak adına iyi bir strateji olarak grubun birbirine olan gübeni hayati olmaktaydı.

Varsayalım ki, 50.000 yıl önce avcı-toplayıcı arkadaşlarınızla Serengeti’de dolaşıyorsunuz ve birden dostlarınız tabanları yağlıyor. Bu durumda siz ne yaparsınız? Durup, oradaki şeyin gerçekten de tehlikeli bir şey olduğunu anlamayı mı çalışırsınız?

Muhtemelen cevabınız hayır olacaktır. Siz de dostlarınızın ardından koşarsınız, hem de vargücünüzle. Kafa yormayı sonraya, emniyette olduğunuz bir zamana bırakacaksınızdır. Hiç farklı davrananlar olmamış mıdır? Elbette ki olmuştur lakin gen havuzundan böyle bir davranış yok olmakla sonuçlanmıştır.

Bu davranış şeması içimizde o kadar derinlerde yer etmiştir ki, bugün bile “hayatta kalmak adına” hemen uygulamaktayız.”

Sosyal ispatın işe yarar olduğu durumlar elbette ki salt uzun geçmişlerde kalmamıştır. Bugünler de bile birçok durumda faydasını görebiliriz. Örneğin, futbol maçına biletiniz var ama stadyumun yerini bilmiyorsunuz. Bu durumda futbol takımına ait formaları giyinmiş insanların peşinden gitmekte fayda vardır değil mi?

Televizyonda komedi ve sohbet programlarını izlediğinizde dikkatinizi çekmiş olabilecek kahkaha efektini fark etmiş olabilirsiniz. Bu arada oldukça popüler olan bu sosyal ispat örneğinin gerçekten de seyircileri gülmeye teşvik ettiği kanıtlanmıştır.

Sosyal ispatın en etkileyici örneklerinden biri de Joseph Goebbels’in 1943’teki “Topyekûn savaşı istiyor musunuz?” konuşmasında yaşanmıştır.

Belki de insanlara teker teker ve cevapları anonim kalacak şekilde sorulsa aşırı fanatikler dışında pek çok kimse bu saçma öneriyi onaylamazdı.

Sosyal ispatı alışveriş reklamlarında da görmek pekala mümkündür. Herhangi bir ürünün “En çok satılan” ürün olduğu iddia edildiğinde şüpheci olmakta fayda var. Zira çoğu zaman bu kandırmaca bir argüman olmaktadır. Ki bir ürün sırf “en çok satıldığı” için neden daha iyi olsun?

50 milyon insanın aptalca bir şeyin doğru olduğunu ısrarla iddia etmesi o şeyi doğru kılmaz.

Somerset Maugham

Kaynak

Asch, S. E.: »Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgment«: Guetzkow, H. (Yayımcı.): Groups, leadership and men, Carnegie Press, 1951.

Kahkaha efekti için bkz: Platow, Michael J. et al. (2005): »It’s not funny if they’re laughing: Self-categorization, social influence, and responses to canned laughter«, Journal of Experimental Social Psychology 41 (5), 2005, S. 542–550.

İlgili Makaleler

Bir Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu