Vatandaşlık

Yasama Organı (TBMM)

Yasama organı, devletin kanun yapma yetkisini kullanan, yasaları oluşturan ve değiştiren meclis veya parlamentodur. Demokratik sistemlerde bu organ, halk tarafından seçilen temsilcilerden (milletvekilleri) oluşur ve devletin temel politikalarını, yasalarını ve genel yönetim kurallarını belirler.

Yasama Yetkisi

Yasama yetkisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin temel organlarından biri olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne (TBMM) aittir.

  • Yasama yetkisi: TBMM, Türk Milleti adına yasama yetkisini kullanır ve yasaları kabul eder.
  • Milletvekili sayısı: 2017 değişikliği ile TBMM, 600 milletvekilinden oluşur.
  • TBMM seçimleri: TBMM seçimleri beş yılda bir yapılır ve 2017 değişikliğiyle Cumhurbaşkanı seçimi ile birlikte gerçekleştirilir.
  • Milletvekili seçilme yaşı: Milletvekili seçilme yaşı, 2017 değişikliği ile 18 olarak belirlenmiştir.
  • Mazbatanın verilmesi: Milletvekillerinin mazbataları Yüksek Seçim Kurulu tarafından verilir.
  • Milletvekilliği sıfatının kazanılması: Milletvekilleri, mazbatalarını düzenlendiği anda milletvekili sıfatını kazanırlar, ancak göreve başlamaları için TBMM’de yemin etmeleri gerekir.

Yasama Yetkisinin Özellikleri

Yasama yetkisinin özellikleri şunlardır:

  1. Yasamanın genelliği: TBMM, kanun yapma hakkını geniş bir konu yelpazesinde kullanır, ancak Cumhurbaşkanının kararname yetkisi bu kapsamın dışındadır.
  2. Yasamanın asliliği: Yasama süreçlerinde TBMM, herhangi bir öncül işleme gerek olmaksızın doğrudan harekete geçebilir.
  3. Yasamanın devredilmezliği: Yasama yetkisinin sadece TBMM’ye aittir ve bu yetkiyi başka bir organa veya kişiye devredemez.
  4. Yasamanın sürekliliği: Yasama yetkisinin hiçbir durumda kesintiye uğramamasıdır.

TBMM Görevleri (Kanun Çıkartması Gerekiyor)

TBMM’nin sorumlulukları arasında çeşitli ve önemli görevler bulunur:

  • Yeni yasalar meydana getirir ve mevcut kanunlarda değişiklik yapar.
  • Toplumsal ve bireysel durumları düzenleyen genel af kanunlarını hayata geçirir.
  • Milletlerarası antlaşmalar için onay sürecini yönetir, bu anlaşmaların ülkenin yasalarıyla uyumlu olup olmadığını değerlendirir.

❗ Milletlerarası antlaşmaların “onaylanmasını uygun bulan” TBMM’dir. “Onaylayan” ise Cumhurbaşkanı’dır.

  • Devletin gelir ve giderlerini belirleyen bütçe tasarılarını inceler ve onaylar; bu tasarılar cumhurbaşkanı tarafından hazırlanır.
  • Ülkenin para politikaları ve para basımı üzerine kararlar alır, ekonomik istikrarı sağlamak için gerekli adımları atar.

Parlamento Kararları (Kanun Çıkartmasına Gerek Yok)

Parlamento kararları, TBMM’nin çeşitli yetkilerini ve sorumluluklarını yansıtan önemli görevler arasında yer alır:

  • Kendi iç tüzüğünü oluşturur, işleyişini ve kurallarını belirler.
  • Milletvekilliği görevinin sonlandırılmasına karar verebilir.
  • Üyelerin dokunulmazlığını kaldırma yetkisine sahiptir.
  • Ülke adına savaş ilan etme kararı alabilir.
  • Kamu başdenetçisini, yani ombudsmanı seçer, vatandaşların devletle ilgili şikayetlerini değerlendirmesini sağlar.
  • Meclis başkanını kendi üyeleri arasından seçer.
  • Hükümet üzerinde denetim işlevi görür, soru önergeleri ve genel görüşmeler aracılığıyla hükümetin politikalarını sorgular.
  • Anayasa Mahkemesi üyelerinin bir kısmını belirler, bu sayede yasaların anayasaya uygunluğunun denetlenmesine katkıda bulunur.
  • Sayıştay üyelerini seçer, kamu harcamalarının denetlenmesini sağlar.

TBMM tarafından göreve getirilen şu anki “Kamu Başdenetçisi” (ombudsman) “Şeref MALKOÇ“tur.

❗ Parlamento kararlarında ilk üç madde dışında yargısal denetim yoktur.

Milletvekili Olabilme Koşulları

Milletvekili olabilmek için belirlenen koşullar şunlardır:

  • Vatandaşlık durumu: Türk vatandaşı olmak (çifte vatandaşlığı olanlar da aday olabilir).
  • Yaş kriteri: Adayların en az 18 yaşında olmaları şarttır.
  • Eğitim seviyesi: Adayların en az ilkokul mezunu olması beklenir.
  • Askerlik durumu: Askerlikle ilişiği olmayan kişiler aday olabilir.
  • Hukuki durum: Kısıtlı olmamak ve kamu hizmetlerinden yasaklı olmamak gerekir.
  • Ceza hukuku: Taksirli suçlar hariç, 1 yıl veya daha fazla hapis cezası almamış olmak.

❗ Yüz kızartıcı suçlardan (zimmet, dolandırıcılık …) affa uğrasa dahi vekil olamaz.

❗ Milletvekilinin göreve başlaması için TBMM’de yemin etmesi gerekmektedir.

❗ Milletvekili sıfatı, il seçim kurulunun düzenleyeceği mazbata ile başlar.

Milletvekilliği İçin İstifası Gerekenler

Milletvekilliği adaylığı için istifa etmeleri gereken meslek grupları şunlardır:

  • Yargı mensupları: Hâkimler ve savcılar.
  • Askeri personel: Silahlı kuvvetlerde görev yapan personel.
  • Yüksek yargı organları: Anayasa Mahkemesi gibi yüksek yargı organlarının üyeleri.
  • Kamu görevlileri: Devlet dairelerinde çalışan memur statüsündeki kişiler.
  • Yükseköğretim kurulu üyeleri: YÖK üyeleri.
  • Akademisyenler: Üniversitelerde öğretim üyesi olarak görev yapanlar.

❗ Seçilememeleri durumunda “hakim ve savcılar“, “TSK mensupları” ve “yüksek yargı organı mensupları” mesleklerine tekrar geri dönemezler.

Milletvekilliğinin Düştüğü Haller

Milletvekilliğinin sona ermesi, iki ana yolla gerçekleşebilir:

  1. Kendiliğinden sona erme
  2. TBMM Genel Kurulu oylaması ile sona erme

Kendiliğinden Sona Erme

  • Ölüm: Milletvekilinin vefatı.
  • Cumhurbaşkanı seçilme: Milletvekilinin Cumhurbaşkanı seçilmesi.
  • Kısıtlanma: Mahkeme kararıyla kısıtlanma.
  • Kesin hüküm giyme: Suç işlediği kesinleşen milletvekilinin görevi sona erer.
  • Bakan olmak: Kabinede bakan olarak görev almak.
  • Cumhurbaşkanı yardımcısı olmak: Cumhurbaşkanı yardımcılığına getirilme.

TBMM Genel Kurulu Oylaması İle Sona Erme

  • Milletvekilliğinden istifa: Milletvekilinin kendi isteğiyle görevinden ayrılması, basit çoğunlukla kabul edilir.
  • Hal ve hareketlerinin milletvekilliği ile bağdaşmaması: Milletvekilinin davranışlarının milletvekilliği standartlarına uygun olmaması durumu, basit çoğunluğun gizli oyu ile karar verilir.
  • Meclis çalışmalarında özürsüz veya izinsiz olarak katılmama: Milletvekilinin 1 ay içinde toplam 5 birleşim gününe özürsüz veya izinsiz katılmaması, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile sona erdirilebilir.

Neler Milletvekilliğini Sona Erdirmez?

Milletvekilliği, bazı durumlarla sona erse de, aşağıdaki durumlar milletvekilliğinin sona ermesine neden olmaz:

  • TBMM başkanı seçilmek: Milletvekili, Meclis Başkanı seçildiğinde milletvekilliği sona ermez; görevlerine Meclis Başkanı olarak devam eder.
  • Siyasi partinin kapatılması: Bir milletvekilinin üyesi olduğu siyasi parti kapatılsa bile, bu durum milletvekilliğini otomatik olarak sona erdirmez.
  • Dokunulmazlığın kaldırılması: Milletvekilinin dokunulmazlığının kaldırılması, yasal süreçlerin işlemesi için olanak tanır ancak bu durum kendiliğinden milletvekilliğini sona erdirmez.
  • Partisinden istifa: Bir milletvekilinin partisinden istifa etmesi, milletvekilliğinin sona ermesine yol açmaz; milletvekili bağımsız olarak görevine devam eder.

Yasama Muafiyeti

Yasama muafiyeti, milletvekillerinin görevlerini özgürce yerine getirebilmeleri için sağlanan özel bir korumadır. İki temel türü vardır:

  1. Yasama Sorumsuzluğu (Kürsü Dokunulmazlığı)
  2. Yasama Dokunulmazlığı

Yasama Sorumsuzluğu (Kürsü Dokunulmazlığı)

Milletvekilleri, meclis kürsüsündeyken kullandıkları oylar ve söyledikleri sözler için hukuki ve cezai sorumluluk taşımazlar. Bu koruma, küfür ve hakaret içermeyen ifadeler için geçerlidir ve vekillik süresince ve sonrasında da devam eder. Dolayısıyla, kaldırılamaz bir dokunulmazlıktır.

Yasama Dokunulmazlığı

Bu korumanın temel amacı, milletvekillerini keyfi ve asılsız suçlamalara, özellikle tutuklamalara karşı korumaktır. Bu sayede milletvekilleri:

  • Tutulamaz
  • Tutuklanamaz
  • Sorgulanamaz
  • Yargılanamaz

❗ Ağır ceza gerektiren suçüstü haller veya milletvekili seçilmeden önce başlamış soruşturmalar, Anayasa’nın 14. maddesi kapsamındaki durumlar hariçtir. Bu dokunulmazlık, TBMM’nin basit çoğunluğu ile kaldırılabilir ve cezai koruma sağlar.

TBMM ve Cumhurbaşkanı Seçim Dönemi

  • Seçim döngüsü: TBMM ve cumhurbaşkanı seçimleri, her “beş yılda bir aynı günde” yapılır.
  • Görev süresi yenileme: Görev süreleri sona eren milletvekilleri, yeniden seçilebilirler.
  • İkinci tur oylama: Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk turda aranan çoğunluk sağlanamazsa, bir sonraki hafta sonu (pazar günü) “yalnızca cumhurbaşkanlığı” için bir ikinci tur düzenlenir.

TBMM Seçimleri

  • Genel seçim: TBMM üyelerinin tamamının belirlendiği seçimlerdir ve her 5 yılda bir gerçekleştirilir.
  • Erken seçim: TBMM veya Cumhurbaşkanının kararıyla, özellikle TBMM’nin 3/5 çoğunluğunun onayı ile erken seçim kararı alınabilir.
  • Ara seçim: Milletvekili sayısında boşalma olduğunda yapılan seçimlerdir. Ancak, genel seçimlerden 30 ay geçmeden veya genel seçimlere 1 yıl kala düzenlenemez. Bir yasama döneminde sadece bir kez gerçekleştirilir. İstisnalar:
    • TBMM’de %5’lik bir boşalma olması durumunda
    • Bir seçim bölgesinin temsil edilememesi durumunda
  • Seçimlerin ertelenmesi: Sadece savaş gibi olağanüstü durumlarda seçimler, en fazla 1 yıl ertelenebilir.

❗ Mevcut düzenlemeye göre, son döneminde olan mevcut cumhurbaşkanı, TBMM’nin erken seçim kararı alması durumunda, bir kez daha aday olma hakkına sahiptir.

❗ Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler bir yıl içinde yapılacak seçimlere uygulanmaz.

TBMM ve Cumhurbaşkanı Seçimlerinin Yenilenmesi

TBMM ve Cumhurbaşkanı seçimlerinin yenilenmesi, belirli koşullar altında mümkündür ve bu süreç şöyle işler:

  • TBMM kararı: TBMM’nin oy tam sayısının 3/5’i, yani 360 milletvekilinin çoğunluğu ile seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
  • Birlikte yapılma: TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanı seçimi, bu durumda birlikte yapılır.
  • Cumhurbaşkanının kararı: Cumhurbaşkanı tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde, TBMM genel seçimi ile Cumhurbaşkanı seçimi yine birlikte yapılır.
  • Seçim tarihi: TBMM veya Cumhurbaşkanı tarafından seçimlerin yenilenmesi kararı alındığında, karardan itibaren 60. günü takip eden ilk pazar günü seçim yapılır.
  • Cumhurbaşkanının tekrar aday olabilmesi: Cumhurbaşkanının ikinci döneminde TBMM tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde, Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.
  • Görev ve yetkilerin devamı: Seçimlerin birlikte yenilenmesine karar verilen Meclis ve Cumhurbaşkanının görev ve yetkileri, yeni Meclis ve Cumhurbaşkanının göreve başlamasına kadar devam eder.

Kanun

1982 Anayasası’na göre kanun çıkartma yetkisi TBMM’ye aittir. Kanun süreci, TBMM ve Cumhurbaşkanının etkileşimi içinde gerçekleşir ve şu adımlardan oluşur:

  • Kanun teklifi: Milletvekilleri tarafından TBMM’ye sunulan kanun teklifidir.
  • Cumhurbaşkanının onayı: Cumhurbaşkanı, kendisine sunulan kanunları 15 gün içinde yayımlar.
  • Geri gönderme: Cumhurbaşkanı, bir kanunu geri gönderirse ve TBMM değişiklik yapmadan aynı kanunu tekrar gönderirse, Cumhurbaşkanı bu kanunu ikinci bir kez geri gönderemez ve kanun yayımlanır.
  • Değişiklik durumu: Eğer kanun, TBMM tarafından değişiklikle geri gönderilirse, Cumhurbaşkanı bir kez daha geri gönderebilir; ancak kanun her halükarda kabul edilip yayımlanacaktır.
  • Yürürlük: Kanun metninde belirtilen yürürlük tarihi varsa, o tarihte yürürlüğe girer.
  • Yürürlük tarihinin belirtilmemesi: Eğer kanunda yürürlük tarihi belirtilmemişse, Resmî Gazete’de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.

❗ Cumhurbaşkanı sadece “bütçe kanunlarını” veto edemez.

❗ Resmî Gazete, “Cumhurbaşkanı” tarafından çıkarılır.

❗ Kanunların yargısal denetimini “Anayasa Mahkemesi” yapar.

Anayasa Değişikliği

Anayasa değişikliği süreci, TBMM’nin önemli yetkilerinden biridir ve titizlikle yürütülen bir süreçtir.

  • Anayasa değişikliği yetkisi: Anayasa değişikliğini yapma yetkisi TBMM’ye aittir.
  • Teklif aşaması: Anayasa değişikliği teklifi, TBMM üyelerinin 1/3’ünün (en az 200 milletvekilinin) desteğiyle sunulabilir.
  • Kabul aşaması: Anayasa değişikliği için TBMM’de 3/5 (en az 360 milletvekilinin) oyu gereklidir.

Anayasa değişikliği teklifi süreci aşağıdaki gibidir:

  • Anayasa Değişiklik Teklifi Süreci
    • Genel kurul görüşmeleri: Anayasa değişiklik teklifi, TBMM Genel Kurulu’nda “iki” defa görüşülür.
    • İvedilik durumu: Anayasa değişiklik teklifleri acele olarak görüşülemez.
    • Serinleme süresi: İki görüşme arasında en az 48 saat beklenmesi gereklidir.

Oylama sonuçlarına göre işlem aşağıdaki gibidir:

  • Oylama Sonuçlarına Göre İşlem
    • 3/5 ile 2/3 Arası Oy (360-400):
      • Cumhurbaşkanı, teklifi TBMM’ye geri gönderme hakkına sahiptir.
      • Bu durumda referandum zorunludur. 2017 Anayasa değişikliği tam da böyle oldu.
    • 2/3 ve Üzeri Oy (400):
      • Cumhurbaşkanı, teklifi kabul etmek zorundadır ve TBMM’ye geri gönderemez.
      • Referandum, Cumhurbaşkanının inisiyatifine bağlı olarak ihtiyari bir seçenektir.

TBMM’nin Toplantı ve Karar Yeter Sayısı

  • Toplantı yeter sayısı: TBMM’nin toplantıya başlayabilmesi için üye tam sayısının 1/3’ü kadar milletvekilinin (yani en az 200 milletvekilinin) Meclis’te hazır bulunması gereklidir.
  • Karar yeter sayısı: Meclis kararlarının alınabilmesi için toplantıya katılan milletvekillerinin salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Ancak, alınan kararın geçerli olabilmesi için bu oylamanın, üye tam sayısının 1/4’ü +1 (yani en az 151 milletvekilinin) oyu ile desteklenmesi şarttır.

❗ Alınan kararın geçerli olabilmesi için bu oylamanın, üye tam sayısının 1/4’ü +1 (yani en az 151 milletvekilinin) aynı zamanda “basit çoğunluk” olarak bilinir.

TBMM Başkanlık Divanı

TBMM Başkanlık Divanı, Meclisin idari işlerini yürütmekle sorumlu organıdır ve şu pozisyonlardan oluşur:

  • TBMM Başkanı: Meclisin en üst düzey temsilcisidir ve Meclis çalışmalarını yönetir.
  • Başkan Vekilleri: TBMM Başkanının yokluğunda görevlerini üstlenirler ve Meclis çalışmalarında Başkana yardımcı olurlar.
  • Katip Üyeler: Meclis oturumlarında tutanakların düzenlenmesi, oylamaların kaydedilmesi gibi görevleri yerine getirirler.
  • İdare Amirleri: Meclisin iç işleyişi ve idari işlerle ilgili sorumlulukları üstlenirler.

❗ Başkanlık divanındaki üyelerin “milletvekili” olması şarttır.

TBMM Başkanlık Seçimi

TBMM Başkanlık Seçimi süreci, Meclis Başkanının belirlenmesi için belirli bir prosedürü takip eder:

  1. Adayların belirlenmesi: Seçim süreci başladıktan sonra ilk 5 gün içinde milletvekilleri arasından Meclis Başkanı adayları belirlenir.
  2. Seçim süreci: Adayların belirlenmesinin ardından, seçim işlemi için ayrılan 5 gün içinde TBMM Başkanlık seçimi gerçekleştirilir.
  3. Seçim turları: Başkanlık seçimi toplamda 4 turda yapılır:
    • I. Tur: Seçimin ilk turunda, TBMM Başkanı olabilmek için adayların üye tam sayısının 2/3’ünün (400’den fazla milletvekilinin) oyunu alması gereklidir.
    • II. Tur: İlk turda gereken çoğunluk sağlanamazsa, ikinci tur düzenlenir ve yine 2/3 çoğunluk aranır.
    • III. Tur: İkinci turda da gereken çoğunluk sağlanamazsa, üçüncü turda salt çoğunluğun (yani toplantıya katılan üyelerin yarısından bir fazlasının) oyu yeterli olur.
    • IV. Tur: Üçüncü turda bir sonuç alınamazsa, dördüncü ve son turda en çok oyu alan aday TBMM Başkanı seçilir.

❗ TBMM başkanlık seçimi, bir yasama döneminde 2 kez yapılır. İlk seçilenlerin görev süresi 2 yıl, ikinci kez seçilenlerin görev süresi o yasama döneminin sonuna kadar devam eder.

❗ Siyasi parti meclis grupları meclis başkanlığı için ortak aday sunamaz.

❗ TBMM Başkanı; “milletvekilliği düşmez”, “partisiyle ilişkisi kesilmez”, “partisinin çalışmalarına katılamaz” ve “genel kurulda oy kullanamaz”.

❗ Genel kurulda oy kullanamayan kişiler; TBMM başkanı ve Oturumu yöneten vekillerdir.

❗ Cumhurbaşkanına vekalet edecek kişi, cumhurbaşkanı yardımcısıdır.

TBMM Tatil ve Ara Verme

  • Tatil: TBMM, bir yasama yılı içinde “Temmuz, Ağustos ve Eylül” aylarını kapsayan “3 ay” süresince tatil yapar. Meclis, tatil döneminin ardından 1 Ekim’de yeniden toplanır.
  • Ara verme: TBMM, “1” yasama yılı içinde “15 gün” süreyle ara verebilir. Bu süreç, Meclisin yoğun çalışma dönemlerinin ardından dinlenme ve değerlendirme yapabilmesi için önemlidir.

TBMM’yi Toplantıya Çağırma Yetkisi

  • Doğrudan çağırma:Cumhurbaşkanı” ve “TBMM Başkanı“, Meclisi doğrudan toplantıya çağırma yetkisine sahiptir. Özellikle olağanüstü durumlar veya acil konuların ele alınması gerektiğinde kullanılır.
  • Dolaylı çağırma: TBMM’nin 1/5’i oranında milletvekili (120 milletvekili), Meclisi dolaylı yoldan toplantıya çağırabilir.

TBMM Denetim Araçları

TBMM (yasama), hükümet (yürütme) üzerindeki denetimini çeşitli araçlarla gerçekleştirir. Bu araçlar şunlardır:

  1. Yazılı soru: Milletvekilleri, bakanlara veya cumhurbaşkanı yardımcılarına belirli konular hakkında bilgi almak amacıyla yazılı sorular yöneltebilir. Bu soruların belirlenen süre içinde cevaplanması gerekir.
  2. Genel görüşme: Toplumu ilgilendiren önemli bir konu hakkında daha fazla bilgi edinmek ve tartışmak amacıyla, en az 20 milletvekilinin teklifi üzerine TBMM Genel Kurulu’nda genel görüşme yapılır.
  3. Meclis araştırması: Toplumun genelini ilgilendiren bir konunun detaylı bir şekilde incelenmesi için, en az 20 milletvekilinin önerisi ile araştırma komisyonu kurulabilir. Bu komisyon, konuyu derinlemesine araştırır ve bulgularını Meclis’e raporlar.
  4. Meclis soruşturması:Bakanlar” veya “cumhurbaşkanı yardımcıları” hakkında suç işledikleri iddiasıyla ilgili olarak yapılan bir denetim aracıdır. Bu süreç, ilgili kişilerin Yüce Divan’a sevk edilmesine kadar gidebilir. Meclis soruşturması, belirli bir sayıda milletvekilinin teklifi ile başlatılabilir ve Meclis’in bu konuda karar alması gerekir.

❗ Gensoru ve sözlü soru kaldırılmıştır.

Yüksek Seçim Kurulu

Yüksek Seçim Kurulu (YSK), Türkiye’de seçimlerin adil ve düzen içinde gerçekleşmesini sağlayan bağımsız bir kurumdur.

  • Görevler:
    • Seçim sürecinin başından sonuna kadar seçimlerin düzen içinde yönetilmesini sağlar.
    • Seçim sonrası itirazları değerlendirir ve sonuçlandırır.
    • TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçim tutanaklarını kabul eder.
  • Üye yapısı:
    • YSK, 7 asil ve 4 yedek üyeden oluşur, toplamda 11 üye vardır.
    • Üyeler, Yargıtay ve Danıştay’dan seçilir (6’sı Yargıtay, 5’i Danıştay üyesidir).
  • Kararlar:
    • YSK’nın kararları kesindir ve herhangi bir yargı merciinde temyiz edilemez.
  • İlgili Yasal Düzenlemeler:
    • YSK, yasama bölümünde düzenlenmiştir ve seçimlerle ilgili önemli kararları alır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu