Vatandaşlık

Yargı Organı (Bağımsız ve Tarafsız Mahkemeler)

Yargı organı“, Türkiye Cumhuriyeti’nde adaletin tecellisi için kurulmuş “bağımsız ve tarafsız mahkemelerden” oluşur.

Yargı Organı Özellikleri

Yargı fonksiyonunun amacı; hukuk düzeninin korunması ve gerçekleştirilmesidir. Temel özellikleri şunlardır:

  • Mahkemelerin bağımsızlığı: Mahkemeler, yargı faaliyetlerini bağımsız bir şekilde yürütürler. Bu, yargının diğer devlet organlarından ve siyasi baskılardan etkilenmeden adaleti sağlamasını temin eder.
  • Hakimlerin bağımsızlığı: Hâkimler, görevlerini yerine getirirken tamamen bağımsızdırlar ve sadece Anayasaya ve kanunlara tabidirler. Kararlarını, kanunlara ve vicdani kanaatlerine göre verirler.
  • Emir ve talimat yokluğu: Yargı yetkisinin kullanılmasında, hiçbir organ, makam veya merci mahkemelere emir ve talimat veremez. Haliyle, yargı süreçleri özgür ve adil bir şekilde işler.
  • Yasama organının rolü: Görülmekte olan bir dava hakkında, yasama organında (TBMM) görüşme yapılamaz ve bu tür davalara ilişkin soru sorulamaz. Bu, yargı sürecinin yasama faaliyetlerinden bağımsız olmasını garanti altına alır.
  • Yasama ve yürütme organlarının etkisizliği: Yasama ve yürütme organları, yargı kararları üzerinde doğrudan bir etkiye sahip olamazlar. Bu ayrım, devletin güçler ayrılığı ilkesine dayanır ve adaletin tarafsız bir şekilde sağlanmasına olanak tanır.

Hakimlik ve Savcılık Teminatı

Hakimlik ve Savcılık Teminatı, Türkiye’de yargı bağımsızlığının temel taşlarından biridir ve hâkimler ile savcıların görevlerini tarafsız ve bağımsız bir şekilde yerine getirebilmeleri için önemli güvenceler sağlar.

  • Azlolunamazlık: Hakim ve savcılar, görevlerinden “keyfi olarak alıkonulamaz” ya da “azledilemezler“. Bu, onların görevlerini, dış baskılardan ve siyasi müdahalelerden bağımsız bir şekilde yerine getirebilmelerini sağlar.
  • Emeklilik yaşı güvencesi: Hakim ve savcılar, kendileri istemedikçe anayasada belirtilen yaş sınırına (65 yaş) ulaşmadan emekliye ayrılamazlar.
  • Maaş güvencesi: Hakim ve savcıların aylıklarından yoksun bırakılamazlar. Bu durum, ekonomik bağımsızlıklarını koruyarak, mali baskı ya da tehditlere karşı korunmalarını sağlar ve görevlerini adaletli bir şekilde yerine getirebilmeleri için gerekli mali güvenceyi sunar.

Yüksek Mahkemeler

Türkiye’de yargı sistemini en üst düzeyde temsil eden ve özel yetki alanlarına sahip olan yüksek mahkemeler şunlardır:

  1. Anayasa Mahkemesi
  2. Yargıtay (Adli konulara bakar)
  3. Danıştay (İdari konulara bakar)
  4. Uyuşmazlık Mahkemesi (Adli ve İdari konulara bakar)

❗ “Hakimler Savcılar Kurulu” (HSK) ile “Sayıştay” mahkeme olmamakla birlikte yargı organında düzenlenmişlerdir.

❗ Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Askeri Yargıtay kaldırılmıştır.

❗ Cumhurbaşkanı, hiçbir yüksek mahkeme üyelerinin tamamını seçmez.

❗ Cumhurbaşkanı, hiçbir yüksek mahkeme başkanını seçmez.

Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi, Türkiye’nin en üst düzey yargı organlarından biridir ve anayasal düzenin korunmasında kritik bir rol oynar. Anayasa Mahkemesinin üye yapısı ve seçim süreci şöyle işler:

Üye Sayısı ve Dağılımı

Anayasa Mahkemesi, toplamda 15 üyeden oluşur. Bu üyelerin atanması iki türlü gerçekleşir:

  1. TBMM Tarafından Atanan Üyeler (3 Üye):
    • 2 üye, Sayıştay’dan seçilir.
    • 1 üye, serbest avukatlar arasından seçilir.
  2. Cumhurbaşkanı Tarafından Atanan Üyeler (12 Üye):
    • 3 üye, Yargıtay’dan seçilir.
    • 2 üye, Danıştay’dan seçilir.
    • 3 üye, üniversitelerin öğretim görevlileri arasından seçilir. Bu üyelerin en az ikisinin hukukçu olması gerekmekte olup, siyasal bilgiler ve iktisat fakülteleri öncelikli tercih alanlarındandır.
    • 4 üye, kamu ve özel sektörün üst düzey yöneticileri ile Anayasa Mahkemesi’nde en az 5 yıl görev yapmış raportörler arasından seçilir.
Anayasa Mahkemesi’ne Üye Olma Koşulları

Anayasa Mahkemesine üye olabilmek için belirlenmiş olan şartlar, adayların yüksek düzeyde profesyonel ve akademik niteliklere sahip olmalarını gerektirir. Bakınız:

  • Yaş şartı: Adayların Anayasa Mahkemesine üye seçilebilmek için “45 yaşını” doldurmuş olmaları gerekir.
  • Emeklilik yaşı: Anayasa Mahkemesi üyeleri için emeklilik yaşı “65” olarak belirlenmiştir.
  • Akademik unvan: Yükseköğretim kurumlarında öğretim üyesi olan adayların “profesör” veya “doçent” unvanına sahip olmaları şarttır.
  • Avukatlık tecrübesi: Avukatlık mesleğinden aday olanların en az “20 yıl” fiilen avukatlık yapmış olmaları gerekmektedir.
  • Yöneticilik tecrübesi: Üst kademe yöneticiler için adayların yükseköğrenim mezunu olmaları ve en az “20 yıl” kamu hizmetinde fiilen çalışmış olmaları şarttır.
  • Hakim ve savcılar: Birinci sınıf hakim ve savcıların, adaylık dahil en az “20 yıl” çalışmış olmaları gerekir.
  • Üyelikten çıkarma: Anayasa Mahkemesi üyeliği, bir üyenin meslekten çıkarılmayı gerektirecek bir suçtan hüküm giymesi veya görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin kesin olarak anlaşılması durumunda sona erer. İkinci durumda, üyeliğin sona erdirilmesi için üye tam sayısının salt çoğunluğunun kararı gereklidir.

Anayasa Mahkemesi Başkanı

Anayasa Mahkemesi Başkanı ve başkanvekilleri, Mahkemenin kendi içinden seçilir. Bu seçim süreci ve görev süreleri şu şekildedir:

  • Seçim süreci: Anayasa Mahkemesi Başkanı ve iki başkanvekili, Anayasa Mahkemesi üyeleri tarafından gizli oyla seçilir. Seçim, üye tam sayısının salt çoğunluğu ile gerçekleşir.
  • Görev süresi: Başkan ve başkanvekilleri dört yıl süreyle bu görevleri yürütürler.
  • Yeniden seçilme: Süresi dolan başkan ve başkanvekilleri, yeniden seçilebilirler. Bu, Mahkemenin istikrarlı bir liderliğe sahip olmasını sağlar ve deneyimli üyelerin uzun süreli katkıda bulunmalarına olanak tanır.

❗ Şu anki Anayasa Mahkemesi Başkanı Zühtü ARSLAN‘dır.

Anayasa Mahkemesi’nin Görevleri

Anayasa Mahkemesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin en üst düzey yargı organlarından biri olarak, Anayasa’nın korunması ve temel hakların savunulması açısından kritik görevler üstlenir. Bunlar:

  1. Kanun
  2. Yüce Divan Sıfatı ile Yargılama
  3. Siyasi Partilerin Mali Denetimi
  4. Siyasi Partilerin Kapatılması Davalarına Bakmak
  5. Milletvekilliği Düşürülen ya da Dokunulmazlığı Kaldırılan Milletvekillerinin İtiraz Davalarına Bakmak
  6. Bireysel Başvuru
Kanun

Cumhurbaşkanı Kararnamesi ve TBMM içtüzüğünü şekil ve esas bakımından denetlemek, anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından denetlemek ve iptaline karar vermek.

Yüce Divan Sıfatı ile Yargılama

Bu kapsamda, Anayasa Mahkemesi aşağıdaki kişileri yargılama yetkisine sahiptir:

  • Cumhurbaşkanı
  • Cumhurbaşkanı yardımcısı
  • Bakanlar
  • TBMM Başkanı (2010 anayasa değişikliği)
  • Anayasa Mahkemesi dahil yüksek mahkeme üye ve başkanları başsavcılarını (uyuşmazlık mahkemesi hariç)
  • HSK üyelerini ve başkanını
  • Sayıştay üyelerini ve başkanını
  • Genelkurmay başkanı ve kuvvet komutanlarını (2010 anayasa değişikliği)
  • Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve vekilini
Siyasi Partilerin Mali Denetimi

Anayasa Mahkemesi, siyasi partilerin mali işlemlerini “Sayıştay“dan “yardım alarak” denetler. Denetleyen kendisidir, Sayıştay değil.

Siyasi Partilerin Kapatılması Davalarına Bakmak

Siyasi partilerin kapatılması için davayı “Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı” açar. Siyasi partiyi kapatacak olan mahkeme, Anayasa Mahkemesi’dir.

❗ Kapatılan bir partinin vekillerinin vekilliği sona ermez. Bunun yerine 5 yıl bağımsız olarak milletvekilliği yaparlar.

❗ Soru kökünde siyasi parti varsa cevap “Anayasa Mahkemesi” olacaktır. Örneğin; “Siyasi partiyi kim kapatır”, “siyasi partinin mali denetimini kim yapar”, “siyasi partinin mali destekten kapatılmasına kim karar verir”.

Milletvekilliği Düşürülen ya da Dokunulmazlığı Kaldırılan Milletvekillerinin İtiraz Davalarına Bakmak

Milletvekilliğinin düşürülmesi veya dokunulmazlığın kaldırılması gibi kararlara karşı yapılan itirazları değerlendirir. Böyle bir durumda, Anayasa Mahkemesi, itirazı sonuçlandırmak için hızlı bir şekilde harekete geçer.

Bireysel Başvuru

Vatandaşlar, temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğini düşündüklerinde, yargı yoluna başvurduktan sonra Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunabilirler.

Anayasa Mahkemesi Çalışma Usulleri

Anayasa Mahkemesi, Türkiye’nin en üst düzey yargı organlarından biri olarak, belirli bir çalışma usulüne göre işler.

  • Bölüm ve genel kurul çalışması: Anayasa Mahkemesi, iki ana yapıda faaliyet gösterir: Bölümler ve Genel Kurul. Bölümler, daha küçük ölçekli ve spesifik konuları ele alırken, Genel Kurul daha geniş kapsamlı ve önemli kararları alır.
  • Bölümlerin toplanma şekli: Her bölüm, bir başkanvekili liderliğinde veya başkanın atadığı bir başkanvekilinin yönetiminde toplanır. Bir bölümün toplanabilmesi için “en az 12 üye” gereklidir.
  • Karar alma süreci: Hem bölümler hem de Genel Kurul, salt çoğunlukla karar alır. Bu, toplantıya katılan üyelerin yarısından fazlasının bir karar üzerinde anlaşması gerektiği anlamına gelir.
  • Dava ve başvuruların görülme yeri: Siyasi parti davaları, iptal ve itiraz davaları ve Yüce Divan sıfatıyla yargılamalar Genel Kurul tarafından ele alınır. Bireysel başvurular ise bölümler tarafından incelenir ve karara bağlanır.
  • Özel karar koşulları: Anayasa değişikliği iptalleri, siyasi partilerin kapatılması ya da devlet yardımından yoksun bırakılması gibi önemli kararlar için, toplantıya katılan üyelerin “üçte iki” çoğunluğunun onayı gereklidir.
  • İptal davalarının incelenmesi: Şekil bozukluğuna dayalı iptal davaları, Anayasa Mahkemesi tarafından öncelikli olarak değerlendirilir ve karara bağlanır.

Yargıtay

Yargıtay, Türkiye’nin adli yargı sistemini en üst düzeyde temsil eden bir yüksek mahkemedir ve temel işlevleri şunlardır:

  • Son inceleme mercii: Adli konularda, yani hukuk ve ceza davalarında, alt derece mahkemeleri tarafından verilen ve kanunun başka bir adli merciye bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme yeridir. Yargıtay, bu kararları kanuna uygunluk açısından gözden geçirir. Aşağıdaki sıralamada olucak şekilde en son Yargıtay’a gidilir.
    1. Hukuk Mahkemeleri – Ceza Mahkemeleri (İlk Derece Mahkemeler)
    2. Bölge Adliye Mahkemeleri (İstinaf Mahkemeleri)
    3. Yargıtay (Temyiz Mahkemesi)
  • Üyelerin seçimi: Yargıtayın üyeleri, Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından seçilir. HSK’nın bu yetkisi, yargının bağımsızlığını ve tarafsızlığını korumak amacıyla önemlidir.
  • Başkanın seçimi: Yargıtay Başkanı, Yargıtay’ın kendi üyeleri arasından dört yıl süreyle seçilir.
  • Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve vekili: Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve vekili, Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.

❗ Şu anki Yargıtay başkanı Mehmet AKARCA‘dır.

❗ Cumhurbaşkanı, Yargıtay’a üye seçmez.

Danıştay

Danıştay, Türkiye’nin idari yargı alanında en üst düzey mahkemesidir ve aşağıdaki gibi önemli işlevlere sahiptir:

  • Son inceleme mercii: İdare mahkemeleri tarafından verilen ve yasaların başka bir idari merciye göndermediği karar ve hükümlerin son derece incelemesini yapar. Danıştay, idari işlemlerin ve kararların hukuka uygunluğunu denetler.
    • İdare Mahkemeleri – Vergi Mahkemeleri (İlk Derece Mahkemeler)
    • Bölge İdare Mahkemeleri (İstinaf Mahkemeleri)
    • Danıştay (Temyiz Mahkemesi)
  • Üyelerin seçimi: Danıştay üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanı tarafından, kalan dörtte üçü ise Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) tarafından seçilir. Bu seçim süreci, idari yargının hem yürütme organı hem de yargı organı ile bağını gösterir ve dengeyi sağlar.
  • Başkanın seçimi: Danıştay Başkanı, Danıştay’ın kendi üyeleri arasından dört yıl süreyle seçilir. Bu, Danıştay’ın iç yönetiminde demokratik bir sürecin işlediğini gösterir.

❗ Şu anki Danıştay başkanı Zeki YİĞİT‘tir.

Uyuşmazlık Mahkemesi

Uyuşmazlık Mahkemesi, Türkiye’nin yargı sistemine özgü bir yapıdır ve özellikle adli ve idari mahkemeler arasında ortaya çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını çözme görevine sahiptir.

  • Görev alanı: Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari mahkemeler arasındaki, hangi mahkemenin hangi davanın bakımından yetkili olduğuna dair çıkan uyuşmazlıkları çözer.
  • Üye yapısı: Mahkeme, bir başkan ve altı asıl, altı yedek üyeden oluşur.
  • Üyeler: Üyeler, Danıştay ve Yargıtay’dan gelir.
  • Başkanın ve başkan vekilinin seçimi: Uyuşmazlık Mahkemesinin başkanı ve başkan vekili, Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından, Anayasa Mahkemesi tarafından seçilir.
  • Kararların Kesinliği: Uyuşmazlık Mahkemesi tarafından verilen kararlar kesindir. Bu, mahkemenin verdiği kararların üzerine başka bir yargı merciine başvurulamayacağı anlamına gelir ve yargı süreçlerindeki belirsizlikleri ortadan kaldırarak hız ve etkinlik sağlar.

❗ Şu anki Uyuşmazlık Mahkemesi başkanı Rıdvan GÜLEÇ‘tir.

Hakimler Savcılar Kurulu (HSK)

Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK), Türkiye’nin yargı sisteminin temel taşlarından biridir ve adli ile idari yargının bağımsızlığını ve tarafsızlığını güvence altına almak için önemli görevler üstlenir.

  • Üye Yapısı ve Seçimi:
    • HSK, toplamda 13 üyeden oluşur. Bu üyelerin 7’si Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından, 4’ü ise Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Bu seçim süreci, kurulun hem yasama hem de yürütme organlarıyla olan ilişkisini gösterir.
    • Adalet Bakanı Yardımcısı da Adalet Bakanı ile birlikte kurulun doğal üyesi olarak görev yapar.
    • Kurulun başkanı Adalet Bakanıdır.
  • Görev Süresi:
    • HSK üyeleri, dört yıl süreyle bu görevleri yerine getirirler. Görev süreleri sona erdikten sonra, üyeler yeniden seçilebilirler.
  • Görev ve Yetkiler:
    • HSK’nın en önemli görevleri arasında adli ve idari yargıda görev yapacak hakim ve savcıların mesleğe kabulünden başlayarak, atama, nakil, yükseltme gibi kariyer süreçlerini yönetmek yer alır.
    • Meslekte kalmaları uygun görülmeyen hakim ve savcılar hakkında karar verme, disiplin cezaları uygulama ve gerektiğinde görevden uzaklaştırma işlemlerini gerçekleştirir.

❗ Şu anki Hakimler Savcılar Kurulu (HSK) başkanı Yılmaz TUNÇ‘tur.

Sayıştay

Sayıştay, Türkiye’de kamu mali yönetiminin denetlenmesi ve kamu kaynaklarının etkin, ekonomik ve verimli kullanımını sağlamak üzere görev yapan önemli bir kurumdur.

  • Görev ve yetkileri: Sayıştay, merkezi yönetim bütçesi kapsamında yer alan tüm kamu idarelerinin gelirlerini, giderlerini ve varlıklarını Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) adına denetler ve incelemekle sorumludur. Bu denetimler, kamu mali yönetiminin şeffaflığını artırmak ve kamu kaynaklarının doğru kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmek amacıyla yapılır.
  • Mali denetim kuruluşu olarak rolü: Sayıştay, mali denetimler gerçekleştirerek, kamu idarelerinin mali raporlarının doğruluğunu ve hesaplarının usulüne uygunluğunu değerlendirir. Bu denetimler, kamu kaynaklarının yasalara uygun olarak harcanıp harcanmadığını belirler.
  • TBMM adına denetim yapma: Sayıştay’ın denetim faaliyetleri, TBMM adına gerçekleştirilir. Bu, Sayıştay’ın, TBMM’nin denetim yetkisini destekleyici bir rol üstlendiğini gösterir. Sayıştay, denetim sonuçlarını TBMM’ye rapor ederek, parlamentonun kamu kaynaklarının kullanımı üzerinde gözetim yapmasına yardımcı olur.
  • Üyelerin ve başkanın seçimi: Sayıştay üyeleri ve başkanı, TBMM tarafından seçilir.

❗ Şu anki Sayıştay başkanı Metin YENER‘dir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu