Coğrafya

Türkiye’nin Ovaları

Ovalar, çevresindeki arazilere göre daha alçakta yer alan geniş düzlükler olarak tanımlanır. Türkiye’nin genel coğrafi yapısı dağlık ve engebeli olduğundan, ülkedeki ovalar küçük ve birbirinden ayrık parçalar halinde bulunur.

Türkiye’de ovalar, farklı oluşum süreçlerine göre iki ana kategoriye ayrılır:

  1. Kıyı ovalar
    1. Alüvyal tabanlı ovalar
      • Adapazarı
      • Susurluk
      • Balıkesir
      • Amik
      • Büyük Menderes
      • Küçük Menderes
      • Gediz
      • Bakırçay
    2. Delta ovaları
      • Çukurova
      • Silifke
      • Büyük Menderes
      • Küçük Menderes
      • Gediz
      • Bakırçay
      • Bafra
      • Çarşamba
  2. İç ovalar
    1. Karstik ovalar
      • Tefenni
      • Acıpayam
      • Kestel
      • Korkuteli
      • Elmalı
    2. Volkanik ovalar
      • Kayseri (Develi)
    3. Tektonik ovalar
      • Geri kalan bütün ovalar

Türkiye’deki Kıyı Ovaların Özellikleri

  1. Denizel havanın etkisindedirler, bu da ılıman bir iklim sağlar.
  2. Kış ılıklığı isteyen tarım ürünleri (örn. narenciye, zeytin) yetiştirilir.
  3. Yağış miktarı fazla olduğu için sulama gereksinimi azdır.
  4. Nadas uygulaması azdır, arazi sürekli tarım için kullanılabilir.
  5. Sebze ve meyve yetiştiriciliği yaygındır.
  6. Toprak olarak alüvyal (taşınmış) topraklardır ve çok verimlidir.
  7. Toprakların taşınmış olması nedeniyle bulundukları yerin doğal özellikleri hakkında doğrudan bilgi vermez.
  8. Yılda aynı tarladan en az iki ürün elde etme imkanı vardır.
  9. Tarım ürünü çeşitliliği fazladır.
  10. Türkiye’nin kıyı kesimlerinde bulunurlar.

Alüvyal Tabanlı Ovalar (Taban Seviyesi Ovaları)

Alüvyal tabanlı ovalar, akarsuların deniz seviyesine yakın bölgelerde eğiminin azalmasıyla, taşınan alüvyonların (kil, kum, çakıl gibi tortuların) yatağı çevresinde veya tabanında biriktirilmesi sonucu oluşan düzlüklerdir. Türkiye’de alüvyal tabanlı ovalar, sıklıkla delta ovalarıyla iç içe geçmiş durumdadır ve bu nedenle sıkça birbiriyle karıştırılabilmektedir.

Her iki ova türü de akarsuların biriktirdiği materyallerle oluşur; ancak delta ovaları, akarsuların deniz içlerine doğru biriktirmesiyle meydana gelirken, alüvyal tabanlı ovalar daha çok akarsu yataklarına ve kara üzerine yapılan biriktirme ile oluşurlar.

Türkiye’deki alüvyal tabanlı ovaların önemli örnekleri, Ege Bölgesi’nde yer alan Büyük Menderes, Küçük Menderes, Gediz ve Bakırçay ovalarıdır. Bu ovalar, tarımsal faaliyetler için elverişli verimli topraklara sahiptir ve bölgenin ekonomisine önemli katkılarda bulunurlar. Alüvyal tabanlı ovaların bu özellikleri, onları tarım, yerleşim ve ekoloji açısından önemli kılar.

Alüvyal tabanlı ovalardan bilinmesi gerekenler:

  • Adapazarı
  • Susurluk
  • Balıkesir
  • Amik
  • Büyük Menderes
  • Küçük Menderes
  • Gediz
  • Bakırçay

Delta Ovaları

Delta ovaları, akarsuların denize döküldükleri yerlerde, taşınan alüvyonların (kil, kum, çakıl gibi tortular) birikmesiyle oluşan verimli düzlüklerdir.

  1. Denizin Sığ Olması: Delta oluşumu için döküldüğü denizin sığ olması, yani kıta sahanlığının geniş olması gerekir. Bu durum, akarsuyun taşıdığı materyallerin deniz tabanında birikmesine ve geniş bir alana yayılmasına olanak tanır.
  2. Deniz Akıntısının Olmaması: Kıyıda güçlü deniz akıntılarının bulunmaması, biriken alüvyonların yerinde kalmasını ve delta yapısının korunmasını sağlar.
  3. Gel-Git Olayının Kuvvetli Olmaması: Gel-git olayının kuvvetli olmaması, delta yapısının sabit kalmasına ve alüvyon birikintilerinin aşınmadan korunmasına yardımcı olur. Özellikle okyanus kıyılarında gel-git hareketleri daha kuvvetli olduğundan, bu bölgelerde delta oluşumu zordur.
  4. Bol Miktarda Alüvyon Taşınması: Akarsu tarafından bol miktarda alüvyon taşınması, delta oluşumunun temelini oluşturur. Bu materyallerin birikmesiyle delta ovası zamanla genişler ve verimli topraklar meydana gelir.

Belli başlı delta ovaları:

  • Çukurova
  • Silifke
  • Büyük Menderes
  • Küçük Menderes
  • Gediz
  • Bakırçay
  • Bafra
  • Çarşamba

Susurluk ve Sakarya ırmakları, denize döküldükleri yerlerde, boğazlardaki güçlü akıntıların varlığı nedeniyle delta ovası oluşturamazlar. Bu akıntılar, ırmaklar tarafından taşınan alüvyonların birikerek geniş bir delta yapısı oluşturmasını engeller. Bu durum, delta oluşumunun temel koşullarından biri olan durgun ve birikime uygun deniz sularının bulunmamasıyla ilişkilidir. Güçlü akıntılar, alüvyonların daha geniş alanlara dağılmasına yol açar ve böylece belli bir noktada yoğun bir birikim ve dolayısıyla delta oluşumunu engeller.

❗ Türkiye’nin en büyük delta ovası Çukurova’dır.

Türkiye’deki İç Ovaların Özellikleri

  1. Karasal iklimin etkisindedirler, bu da sıcak yazlar ve soğuk kışlar demektir.
  2. Kış ılıklığı isteyen tarım ürünleri yetişmez; tahıl tarımı (örn. buğday, arpa) daha yaygındır.
  3. Yağış miktarı az olduğu için sulama sorunu fazladır.
  4. Nadas uygulaması yaygındır, toprakların dinlendirilmesi gerekebilir.
  5. Genellikle yerli ana kaya toprağı bulunur ve verimlilikleri çevresel faktörlere bağlı olarak değişir.
  6. Toprakların yerli olması, bulundukları yerin iklimi, bitki örtüsü ve kayaç yapısı hakkında bilgi verir.
  7. Genellikle yılda bir ürün elde edilir.
  8. Tarım ürünü çeşidi daha azdır.
  9. Türkiye’nin iç kesimlerinde bulunurlar.

Karstik Ovalar

Karstik ovalar, kalker, jips ve kayatuzu gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu yerlerde oluşur. Bu tür kayaçlarla zengin bölgelerde, suyun kayaçlar üzerindeki eritici etkisiyle karstik arazi şekilleri meydana gelir. Türkiye’de karstik araziler, özellikle Akdeniz Bölgesi’nde yoğun olarak bulunur. Bu ovaların bazı öne çıkan özellikleri şunlardır:

  1. Yaygın Olarak Bulunma Alanları: Karstik araziler, su ile temas ettiğinde kolayca eriyebilen kayaçların yaygın olduğu bölgelerde bulunur. Türkiye’nin Akdeniz Bölgesi bu tip araziler için oldukça elverişlidir.
  2. Toprak Tipi: Bu ovalarda genellikle Terra-Rossa adı verilen kırmızı toprak tipi yaygındır. Bu toprak türü, demir oksitlerin zengin olduğu kırmızı renkli bir topraktır ve genellikle kireçtaşı üzerinde bulunur.
  3. Verimlilik Durumu: Karstik ovalar, genel olarak çok verimli değildir.
  4. Arazi Yapısı ve Su Kaynakları: Karstik ovalar, geçirgen bir arazi yapısına sahiptir. Bu nedenle, yerüstü suları bakımından fakirken, yeraltı suları bakımından zengindir. Yeraltı sularının varlığı, bu tür arazilerde geniş mağara sistemleri ve yeraltı nehirlerinin oluşumuna yol açabilir.

Karstik ovalar

  • Tefenni
  • Acıpayam
  • Kestel
  • Korkuteli
  • Elmalı

Volkanik Ovalar

Volkanik ovalar, volkanik faaliyetlerin yoğun olduğu arazilerde bulunan ve genellikle mineralce zengin tüflü toprakların hâkim olduğu düzlüklerdir. Bu tür ovalar, volkanik kül, lav ve diğer piroklastik malzemelerin birikmesi ve zamanla aşınarak düzleşmesi sonucu oluşur. Volkanik topraklar, bitki besin maddeleri açısından oldukça zengindir ve bu nedenle tarım için elverişli koşullar sunar. Ülkemizde bu ova tipine Kayseri’de bulunan “Develi ovası” verilebilir.

  1. Bulundukları Yerler: Volkanik ovalar, volkanik faaliyetlerin görüldüğü bölgelerde oluşur. Bu ovalar, genellikle eski volkanik alanlarda yer alır ve volkanik materyallerin birikimiyle meydana gelmiştir.
  2. Toprak Tipi: Bu ovalarda genellikle tüflü topraklar yaygındır. Tüf, volkanik kül ve diğer hafif piroklastik malzemelerden oluşan, bitkiler için gerekli birçok minerali içeren verimli bir toprak türüdür.
  3. Türkiye’deki Örnekler: Türkiye’de Develi Ovası (Kayseri), volkanik ovaların en güzel örneklerinden biridir. Bu ova, verimli toprakları ve tarımsal üretimdeki önemiyle dikkat çeker.
  4. Dağılım: Volkanik ovalar, Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi dahil olmak üzere, volkanik faaliyetlerin etkili olduğu çeşitli bölgelerinde bulunur. Bu bölgeler, volkanik toprakların tarımsal potansiyeline ev sahipliği yapar.

Tektonik Ovalar

Tektonik ovalar, yer kabuğunun kırıklı yapıları (fay hatları) boyunca iç kuvvetlerin (tektonik hareketlerin) etkisiyle meydana gelen çökmeler sonucu oluşur. Bu tür ovalar, genellikle tektonik çukurluklar veya çöküntü alanları olarak bilinir ve fay hatlarının oluşturduğu çukurluklar dolayısıyla ortaya çıkarlar.

  1. Oluşum Süreci: Tektonik ovalar, yer kabuğunda meydana gelen çökme hareketleriyle oluşur. Bu çökmeler, genellikle büyük fay hatları boyunca gerçekleşir ve bu bölgelerde geniş düzlüklerin oluşmasına neden olur.
  2. Yerleşim ve Deprem Riski: Bu tür ovalar, kırık hatları boyunca uzandıkları için genellikle deprem kuşağı üzerinde yer alır. Türkiye, aktif tektonik hareketliliğin olduğu bir bölgede bulunduğundan, tektonik ovaların birçoğu deprem riski taşır.
  3. Türkiye’deki Önemi: Türkiye’deki ovaların büyük bir kısmı tektonik hareketlerin etkisiyle oluşmuştur. Bu ovalar, genellikle Türkiye’nin deprem kuşağı üzerinde yer alan fay hatları boyunca uzanır ve ülkenin önemli tarım alanlarına ev sahipliği yapar.

Bu ovalara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:

  • Güneydoğu Anadolu Bölgesi:
    1. Altınbaşak Ovası
    2. Harran Ovası
    3. Ceylanpınar Ovası
  • İç Anadolu Bölgesi:
    1. Polatlı Ovası
    2. Çubuk Ovası
    3. Konya Ovası
  • Doğu Anadolu Bölgesi:
    1. Malatya Ovası
    2. Iğdır Ovası
  • Karadeniz Bölgesi:
    1. Tosya Ovası
    2. Zile Ovası

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu