Coğrafya

Türkiye’nin Dağları

Türkiye’de dağlar, farklı oluşum süreçlerine göre üç ana kategoriye ayrılır:

  1. Kıvrım Dağları: Yer kabuğunun iki yanal basınç kuvveti arasında sıkışıp kıvrılmasıyla oluşur. Bu dağlar, eski zamanlarda meydana gelen büyük tektonik hareketler sonucu şekillenmiştir.
  2. Kırıklı Dağlar: Yer kabuğunda meydana gelen çatlaklar sonucu bir bölümün diğerine göre yükselmesiyle oluşur. Bu tür dağlar, yer kabuğunun gerilmesi sonucu oluşan fay hatları boyunca gelişir.
  3. Volkanik Dağlar: Yer kabuğunun zayıf noktalarından magma çıkışı sonucu oluşur. Magma yüzeye çıktığında soğuyup katılaşır ve zamanla dağları oluşturur. Volkanik dağlar, genellikle krater veya koni şeklinde zirvelere sahiptir.

Türkiye’nin Kıvrım Dağları

Türkiye’nin kıvrım dağları, ülkenin coğrafi yapısının önemli bir parçasını oluşturur. Bu dağlar, doğu-batı doğrultusunda uzanır ve Alp-Himalaya orojenezi, yani dağ oluşumu sürecinde meydana gelmiştir. Türkiye’de bulunan dağların büyük bir kısmı, yer kabuğunun yan basınçlar altında kıvrılması sonucu oluşmuştur. Bu süreç, milyonlarca yıl boyunca devam eden tektonik hareketler ve çarpışmaların bir sonucudur.

Kıvrım dağlarının bazılarının zirvelerinde, Dünya’nın dört farklı jeolojik zaman diliminden kalma buzullar bulunur.

Genel olarak, Türkiye’deki kıvrım dağlarının yükseltileri 1500 metreyi aşar. Bu yükseklikler, bu dağların coğrafi ve iklimsel koşullar üzerinde önemli bir etkiye sahip olduğunu gösterir. Özellikle, Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar, Türkiye’deki kıvrım dağlarının en iyi örneklerindendir. Kuzey Anadolu Dağları, Karadeniz bölgesinde yer alırken, Toroslar ise Akdeniz bölgesinde bulunur. Her iki dağ silsilesi de, Türkiye’nin iklimi, su kaynakları ve biyoçeşitliliği üzerinde belirleyici bir rol oynar.

Türkiye, Alp-Himalaya Kıvrım Kuşağı üzerinde yer alması nedeniyle, bu tür kıvrım dağlarının oluşumuna elverişli bir coğrafi konuma sahiptir. Bu, Türkiye’nin zengin ve çeşitli doğal manzaralarına sahip olmasının temel nedenlerinden biridir.

Türkiye’nin Kırıklı Dağları

5 tanesi Ege bölgesinde, 1 tanesi de Akdeniz bölgesinde bulunmaktadır.

  1. Ege
    • Aydın Dağları, Aydın
    • Bozdağlar, İzmir
    • Yunt Dağı, Manisa
    • Madra Dağı, Balıkesir ve İzmir
    • Kaz Dağı, Çanakkale ve Balıkesir
  2. Akdeniz
    • Nur Dağları (Amanos Dağları), Hatay

Bu dağlar, yer kabuğundaki kırıklar ve fay hatları boyunca meydana gelen yükseltilerdir. Kırıklı dağların oluşumu, yer kabuğunun belli bölgelerdeki gerilme ve baskılar sonucu kırılması ve bu kırıklar boyunca yer kabuğunun bir kısmının yükselmesiyle gerçekleşir. Türkiye’de kırıklı dağlar en fazla Ege Bölgesi’nde görülür, ancak Akdeniz Bölgesi’nde de önemli bir tanesine rastlanır.

Türkiye’de kırıklı arazi yapısının ağırlıklı olarak Ege Bölgesi’nde olması sebebiyle bölgede aşağıdaki özellikler görülüyor diyebiliriz:

  1. Kaplıca gibi sıcak su kaynakları yoğundur.
  2. Jeotermal enerji üretiminde birincidir.
  3. Sağlık turizminde birincidir.
  4. Deprem tehlikesinin fazladır.

Türkiye’nin Volkanik Dağları

Türkiye, jeolojik yapısı itibarıyla volkanik aktivitelerin önemli izlerini taşır. Bu aktiviteler, ülkenin değişik bölgelerinde ağırlıklı olarak Üçüncü (III) Jeolojik zamanda oluşsa da yer yer Dördüncü (IV) Jeolojik zamanda da meydana gelmiş ve geniş volkanik arazilerin oluşumuna neden olmuştur.

Türkiye’nin volkanik dağları, genellikle Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde yoğunlaşmıştır ve çeşitli jeolojik dönemlerde oluşmuş bu dağlar, ülkenin doğal güzelliklerinin ve jeolojik çeşitliliğinin önemli bir parçasını oluşturur.

  1. İç Anadolu Bölgesi Volkanik Dağları
    • Erciyes Dağı: Kayseri ilinde bulunan ve 3917 metre yüksekliğiyle Türkiye’nin en yüksek volkanik dağlarından biridir.
    • Hasan Dağı: Aksaray ve Niğde illeri arasında yer alır, 3268 metre yüksekliğe sahiptir.
    • Karadağ:
    • Karacadağ:
    • Melendiz:
  2. Doğu Anadolu Bölgesi Volkanik Dağları
    • Ağrı Dağı (Ararat): Türkiye’nin en yüksek dağı olup, 5137 metre yüksekliğiyle sadece Türkiye’nin değil, aynı zamanda Avrupa’nın da en yüksek volkanik dağıdır. Iğdır ve Ağrı illeri arasında yer alır.
      • Küçük Ağrı
      • Büyük Ağrı
    • Suphan Dağı: Bitlis ilinde yer alan Suphan Dağı, 4058 metre yükseklikle Türkiye’nin üçüncü en yüksek zirvesine sahiptir.
    • Tendürek Dağı: Ağrı ve Van illeri arasında bulunur.
    • Nemrut Dağı: Bitlis ilinde, Van Gölü’nün batısında yer alır ve 2948 metre yüksekliğindedir. Nemrut krater gölüyle ünlüdür.
  3. Karadeniz Bölgesi Volkanik Dağları
    • Köroğlu Dağları
  4. Marmara Bölgesi Volkanik Dağları
    • Uludağ
  5. Ege Bölgesi Volkanik Dağları
    • Kula Dağları

❗ Kula Dağları, İnsanlık var olduktan sonra oluşmuştur.

❗ En son aktif olan volkanik dağımız Nemrut Dağı’dır.

❗ Akdeniz ve Karadeniz Bölgesi’nde volkanik araziler bulunmasına rağmen, bu bölgelerde volkanik dağ yoktur.

Dağların Uzanış Doğrultusu ve Sonuçları

Türkiye’deki dağlar, doğu-batı doğrultusunda uzanır. Bu durum, ülkenin coğrafi ve iklimsel özellikleri üzerinde önemli etkiler yaratır. Bu uzanışın sonuçları şunlardır:

  1. Ulaşım Kolaylığı ve Maliyetin Düşüklüğü: Dağların doğu-batı doğrultusunda uzanması, bu eksen boyunca ulaşımın daha kolay ve maliyetinin daha düşük olmasını sağlar. Doğal engellerin azalması ve geçitlerin bulunması, kara yolu ve demiryolu gibi ulaşım ağlarının gelişimini kolaylaştırır.
  2. Akarsuların Uzanışı: Akarsular genellikle dağların uzanış doğrultusunu takip eder. Türkiye’de dağların doğu-batı doğrultusunda uzanması, akarsuların da büyük oranda bu yönde akmasına sebep olur. Bu durum, akarsu havzalarının şekillenmesi ve su kaynaklarının dağılımı üzerinde etkili olur.
  3. Denize Paralel ve Dik Uzanış: Türkiye’deki dağların uzanışı, Akdeniz ve Karadeniz Bölgesi’nde deniz kıyısına paralel uzanış gösterirken, Ege Bölgesi’nde kıyı çizgisine dik uzanış göstermesine neden olur. Bu durum, her iki bölgede de farklı iklim ve ekolojik özelliklerin oluşmasına katkıda bulunur. Akdeniz ve Karadeniz Bölgesi’nde dağlar, denizden gelen nemli hava akımlarının iç kesimlere ulaşmasını engelleyerek, bu bölgelerde mikroklima koşullarının oluşmasına sebep olur. Ege Bölgesi’nde ise dağların kıyıya dik uzanması, bu bölgede denizel etkinin daha iç kesimlere kadar hissedilmesini sağlar.

Dağların Kıyı Çizgisine Paralel Uzandığı Yerlerin Özellikleri

Dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı yerlerde gözlemlenen özellikler, coğrafi yapı ve iklimsel faktörlerin bir sonucu olarak çeşitli etkilere yol açar. Bu etkileri aşağıdakiler gibi genelleyebiliriz:

  1. Kıyı ve Deniz Tabanı Yapısı:
    • Kıta sahanlığı (şelf alanı) dar, bu nedenle kıyı derinliği fazla ve kıyılar sığ değildir. Bu yapı, deniz tabanının hızlı bir şekilde derinleşmesine yol açar.
  2. Kıyı Morfolojisi:
    • Dalga aşındırması nedeniyle falezli (yalıyar) kıyılar yaygındır. Bu, dalga enerjisinin kıyıya dik olarak vurduğu alanlarda erozyonun artmasına neden olur.
  3. Ulaşım ve Limanlar:
    • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım zor ve pahalıdır; bu durum, kıyı ve iç kesimler arasındaki coğrafi engeller nedeniyledir. Limanların hinterlandı dar olduğundan, limanların gelişimi zorlaşır.
  4. Kıyı Şekilleri:
    • Kıyıda girinti ve çıkıntı azdır, bu nedenle doğal liman sayısı sınırlıdır ve kültür balıkçılığı için uygun alanlar azdır. Kıyının gerçek ve kuş uçuşu uzunluğu arasındaki fark azdır.
  5. İklim ve Ekoloji:
    • Denizel havanın iç kesimlere yayılması zordur; bu da kıyı ile iç kesimler arasında iklim, bitki örtüsü ve toprak tipi farklarının fazla olmasına neden olur.
  6. Delta Oluşumu:
    • Delta oluşumu zordur çünkü akarsuların denize ulaşmadan önce taşıdıkları malzemeyi biriktirebilecekleri geniş düzlükler sınırlıdır.
  7. Yağış Rejimi:
    • Yamaç yağışları fazladır, bu durum dağların nemli hava akımlarını yükselterek yağışa dönüştürmesinden kaynaklanır.
  8. Rüzgarlar:
    • Fön rüzgarları görülür; bu sıcak ve kuru rüzgarlar, dağların arkasındaki bölgelerde sıcaklık artışına ve bazen de ani hava değişimlerine neden olabilir.
  9. Kıyı Tipi:
    • Boyuna kıyı tipi görülür; bu, kıyı çizgisinin ve arkasındaki dağların paralel uzanımının bir sonucudur.
  10. Bölgesel Özellikler:
    • Bu özellikler, Türkiye’nin Akdeniz ve Karadeniz Bölgesi gibi, dağların denize paralel uzandığı yerlerin ortak özellikleridir.

Dağların Kıyı Çizgisine Dik Uzandığı Yerlerin Özellikleri

Dağların kıyı çizgisine dik uzandığı yerlerde gözlemlenen özellikleri aşağıdakiler gibi genelleyebiliriz:

  1. Kıyı ve Deniz Tabanı Yapısı:
    • Kıta sahanlığı (şelf alanı) geniş, bu nedenle kıyı derinliği az ve kıyılar sığdır. Bu yapı, kıyı şeridinin genellikle yavaşça derinleşmesine yol açar.
  2. Kıyı Morfolojisi:
    • Dalga biriktirme şekilleri fazla olup, kumsallar geniş yer kaplar. Falezli kıyılar bu bölgelerde daha azdır.
  3. Ulaşım ve Limanlar:
    • Kıyı ile iç kesimler arasında ulaşım kolay ve ucuzdur; coğrafi engeller az olduğundan, geçitlere gerek yoktur. Limanların hinterlandı geniş olduğundan, limanların gelişimi kolaydır.
  4. Kıyı Şekilleri:
    • Kıyıda girinti ve çıkıntı fazladır, bu nedenle doğal liman sayısı fazladır ve kültür balıkçılığı için uygun alanlar geniştir. Kıyının gerçek ve kuş uçuşu uzunluğu arasındaki fark fazladır.
  5. İklim ve Ekoloji:
    • Denizel havanın iç kesimlere yayılışı kolaydır; bu da kıyı ile iç kesimler arasında iklim, bitki örtüsü ve toprak tipi farklarının az olmasına neden olur.
  6. Delta Oluşumu:
    • Delta oluşumu kolaydır çünkü geniş kıta sahanlığı, akarsuların denize ulaşmadan önce taşıdıkları malzemeyi biriktirmelerine olanak tanır.
  7. Yağış Rejimi:
    • Yamaç yağışları azdır, bu durum bölgede yağış miktarının daha az olmasına neden olabilir.
  8. Rüzgarlar:
    • Fön rüzgarları bu bölgelerde genellikle görülmez, çünkü bu rüzgarlar özellikle dağların ardındaki iç kesimlerde etkili olur.
  9. Kıyı Tipi:
    • Enine kıyı tipi görülür; bu, kıyı çizgisinin ve arkasındaki geniş düzlüklerin dik bir uzanıma sahip olmasının bir sonucudur.
  10. Bölgesel Özellikler:
    • Bu özellikler, özellikle Ege Bölgesi’ni, Akdeniz ve Karadeniz Bölgesi’nden ayıran özelliklerdir. Ege Bölgesi’nde kıyı çizgisine dik uzanan dağlar ve geniş iç kesimler, bu bölgenin coğrafi ve iklimsel yapısını farklı kılar.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu