Anayasa

Anayasa Nedir?

Anayasa, bir devletin temel yapısını, yönetim biçimini, devlet organlarının işleyişini ve vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini belirleyen temel yasal metindir. Anayasanın önemi, bir ülkenin siyasi, sosyal ve ekonomik yaşamını düzenlemesinde yattığı kadar, devlet ile vatandaş arasındaki ilişkileri de tanımlamasında bulunur.

Anayasa Tarihinden Öne Çıkanlar

Anayasa çalışmaya başladığınıza göre bazı dipnotları bilmek faydanıza olacaktır. Bakınız:

❗ İlk Anayasal Belge: 1215 İngiltere Magna Carta

İngiltere’de kralın yetkilerini sınırlandıran ve soyluların haklarını genişleten tarihi bir belgedir. Modern anayasal düşüncenin temellerinden biri olarak kabul edilir.

❗ İlk Modern Anayasa: 1787 ABD Anayasası

ABD’nin kuruluş belgesi olan bu anayasa, modern anayasacılığın öncüsüdür. “Federal devlet yapısını” ve “kuvvetler ayrılığını” temel alır.

❗ Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmesinin Başlangıcı: 1808 Sened-i İttifak

Osmanlı İmparatorluğu’nda padişahın yetkilerini sınırlandıran ve ayanlarla (yerel yöneticiler) yapılan bir anlaşmadır. Modern anayasal gelişmelere doğru atılan ilk adımdır. Bu adım ile birlikte Padişah ilk kez kendi otoritesi dışında bir gücün varlığını kabul etmiştir.

❗ Türk Tarihinin İlk Anayasası: 1876 Kanuni Esasi

Osmanlı İmparatorluğu’nda ilan edilen ilk yazılı anayasadır. Bu anayasa, I. Meşrutiyet ilanı ile birlikte gelmiş ve parlamenter sistemi esas almıştır.

Anayasa Türleri ve Özellikleri

  1. Sert Anayasa
  2. Yumuşak Anayasa
  3. Çerçeve Anayasa
  4. Kazuistik Anayasa

Sert Anayasa

Sert anayasalar, değiştirilmesi zor olan ve bazen değiştirilemeyecek maddeler içeren anayasalardır. Bu tür anayasalar, belirli koşullar altında ve yüksek çoğunluk gerektiren özel prosedürlerle değiştirilebilir. Örnek olarak, Türkiye Cumhuriyeti’nin “1982 Anayasası” gösterilebilir. 1982 Anayasası, bazı maddelerin değiştirilmesini yasaklar veya değişiklik için yüksek bir çoğunluk arar, bu da anayasanın temel yapısını koruyarak politik istikrarı sağlamayı amaçlar.

Yumuşak Anayasa

Yumuşak anayasalar, değiştirilmesi daha kolay olan ve herhangi bir yasal metin gibi değiştirilebilen anayasalardır. Bu tür anayasalar, toplumun değişen ihtiyaçlarına ve koşullarına hızlı bir şekilde uyum sağlamak için daha fazla esneklik sunar. Türkiye’nin “1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu“, değişikliklerin nispeten kolay yapılabildiği için yumuşak anayasa olarak kabul edilebilir.

Çerçeve Anayasa

Çerçeve anayasalar, genel prensipleri ve temel yapıyı belirlerken, detayların doldurulması için yasama organına geniş yetkiler bırakır. Bu tür anayasalar, devlete ve yasama organına, politikaları ve yasaları belirlenen genel çerçevede geliştirme esnekliği sağlar. Amerika Birleşik Devletleri’nin 1787 tarihli Anayasası, genel ilkeleri belirleyip detayların yasalarla doldurulmasına olanak tanıdığı için çerçeve anayasa örneğidir.

Kazuistik Anayasa

Kazuistik anayasalar, uzun ve detaylı maddeler içeren, spesifik durumlar ve koşullar için kesin hükümler belirleyen anayasalardır.

Kazuistik kelimesinin anlamı, sanıyorum ki anayasa bağlamında da konuyu anlamak adına yardımcı olacaktır; bu terim, genellikle bireysel vakalar aracılığıyla genel etik kuralların uygulanışını incelerken, anayasal bağlamda spesifik durumlar için detaylı ve kesin hükümleri içeren anayasaları ifade eder. Yani, kazuistik anayasalar, genel prensipleri her olası duruma uyarlayarak, çok sayıda özel durumu ve koşulu detaylı bir şekilde düzenler. Yani bu demektir ki, anayasanın, her türlü hukuki ve idari ihtimali önceden belirleyip, genel kuralların somut olaylarda nasıl uygulanacağını ayrıntılı bir şekilde tanımlaması anlamına gelir.

Bu tür anayasalar, hükümetin ve yasama organının hareket alanını sınırlayabilir, çünkü her türlü durumu önceden tanımlamaya çalışır. Türkiye Cumhuriyeti’nin 1982 Anayasası, detaylı düzenlemeleri ve spesifik hükümleri ile kazuistik anayasa olarak değerlendirilebilir.

Anayasal Gelişmeler

  • Sened-i İttifak (1808)
  • Tanzimat Fermanı (1839)
  • Islahat Fermanı (1856)

❗ Padişahın yetkileri ilk kez Sened-i İttifak ile sınırlanmıştır. Böylece padişah ilk kez kendi otoritesi dışında bir gücün varlığını kabul etmiştir.

❗ Padişah ilk kez kanun üstünlüğünü Tanzimat Fermanı ile kabul etmiştir.

Islahat Fermanı, gayrimüslimlere yönelik bir anayasal gelişmedir.

Türk Anayasa Tarihinde Kullanılan Anayasalar

Türk anayasa tarihinde önemli yer tutan anayasalar, Osmanlı İmparatorluğu döneminden başlayarak Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna kadar uzanan bir süreçte ve sonrasında çeşitli dönemlerde kabul edilmiştir.

  1. Kanun-i Esasi (1876)

Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk yazılı anayasasıdır. Meşrutiyetin ilanı ile birlikte yürürlüğe girmiş, parlamenter sistemi temel almış ve temel hak ve özgürlükleri belirlemiştir.

  1. 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu)

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) açılmasından sonra (23 Nisan 1920) kabul edilen ilk Türk Anayasasıdır. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu vurgulayan, devletin şeklini belirleyen ve yasama yetkisinin TBMM’de olduğunu belirten sade bir yapıdadır.

  1. 1924 Anayasası

Cumhuriyetin ilanından sonra kabul edilen bu anayasa, 1921 Anayasası’nın yerini almış ve daha kapsamlı bir yapı sunmuştur. Tek parti döneminin ve laik cumhuriyetin temelini atmıştır.

  1. 1961 Anayasası

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından hazırlanmış, sosyal devlet ve sosyal haklar ile temel hak ve hürriyetlere daha geniş yer veren bir anayasadır. Çok partili demokratik sistemi güçlendiren ve yargı bağımsızlığını ön plana çıkaran yapısal değişiklikler içermiştir.

  1. 1982 Anayasası

12 Eylül 1980 darbesinin ardından hazırlanan ve günümüzde de (bazı değişikliklerle) yürürlükte olan anayasadır. “Sert anayasa” özellikleri gösterir; yani değişikliği zor ve bazı maddeleri değiştirilemez hükümler içerir. Devletin yapısını, temel hak ve hürriyetlerin sınırlarını ve yargı sistemini detaylı bir şekilde düzenler.

Türk Anayasa Tarihinde Nelere Dikkat Edilmeli?

❗ Güçler ayrılığı demek “yasama ve yürütmenin” birbirinden ayrılması demektir.

Kanun-i Esasi (1876), Türk tarihinin ilk anayasasıdır. Bu aynı zamanda; “Türklerin kullandığı ilk anayasa“, “Osmanlı’nın ilk anayasası” şeklinde sorularda geçebilmektedir.

❗ Türk anayasa tarihinde 2 tane çift meclisli anayasa vardır Bunlar; “Kanun-i Esasi (1876)” ve “1961 Anayasası“.

❗ İlk defa seçme ve seçilme Kanun-i Esasi‘de görülür. (Sadece varlık sahibi erkeklere tanınmıştır.)

Kanun-i Esasi, “1924 Anayasası” yürürlüğe girdikten sonra yürürlükten kaldırılmıştır.

1921 Anayasası, “yumuşak ve çerçeve anayasa” görülen ilk ve tek anayasadır.

1921 Anayasası, ilk defa milli egemenlikten bahsetmektedir.

1921 Anayasası dışında başka hiçbir anayasada “meclis hükümeti” sistemi görülmez.

❗ “Devletin şekli cumhuriyettir” maddesi ilk defa 1921 Anayasası‘nın 23 değişikliğinde yer almıştır. Yumuşak bir anayasa olduğu için “değiştirilemez” kısmı henüz eklenmemiştir. Değişmezlik kapsamına ilk defa 24’te yer almıştır.

1924 Anayasası, “güçler birliği-görevler ayrılığı” prensibi olan tek anayasadır. Sorularda “karma bir yapı” görülüyor şeklinde de sorabilir.

❗ Başkent “Ankara” ifadesi ilk kez 1924 Anayasası‘nda yer aldı.

1924 Anayasası‘nda ilk olarak 1928 yılında yapılan değişiklikle “Devletin dini İslam’dır” maddesi kaldırılmıştır. Laiklik ise 1937 yılında yapılan değişiklikle gelmiştir.

1924 Anayasası‘nın değişiklikleri sorulursa, 1928, 1934, 1937 cevaplarını vermelisiniz. Diğer yıllardaki değişiklikler anayasada değil seçim kanunlarından yapılmıştır.

1961 ve 1982 Anayasası, darbe anayasalarıdır.

1961 Anayasası, referandumla kabul edilmiştir.

1961 Anayasası, ilk defa parlamenter sistemin benimsendiği anayasadır. Ta ki 1982 Anayasası’nın 2017 değişikliğine kadar devam etmiştir. Şu an “Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi” kullanıyoruz.

1961 Anayasası, temel hak ve hürriyetlere en geniş yer veren anayasadır.

1961 Anayasası, anayasalarımız içerisinde “çoğulcu demokrasi” görülen tek anayasadır. 1982 Anayasası, çoğunlukçu demokrasiyi benimsemiştir.

❗ “Anayasa Mahkemesi” ilk defa 1961 Anayasası‘nda yer almıştır.

❗ “Milli Güvenlik Kurumu” ilk defa 1961 Anayasası‘nda yer almıştır.

1961 Anayasası‘nın metninde “milli devlet”, 1982 Anayasası‘nda ise “Atatürk Milliyetçiliği” şeklinde yer almıştır.

1961 Anayasası, İnsan haklarına “dayalı” devlet ilkesi kullanmıştır. Buna karşılık 1982 Anayasası, İnsan haklarına “saygılı” devlet ilkesi kullanmıştır.

Cumhuriyetçilik, egemenliğin millete ait olduğu devlet şeklidir. 1924, 1961 ve 1982 Anayasalarının değiştirilemez tek maddesidir. (1. Madde)

1982 Anayasası, en sert ve kazuistik anayasadır.

1982 Anayasası, 24 Haziran 2018’e kadar “Parlamenter Sistem” kullanmıştır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu