Anayasa

1982 Anayasası

1982 Anayasası, Türkiye Cumhuriyeti’nin mevcut temel yasasıdır ve 12 Eylül 1980 darbesinin ardından hazırlanmıştır. Bu anayasa, Türkiye’nin siyasi, sosyal ve hukuki yapısında önemli değişiklikler getirmiş ve birçok yeni düzenlemeyi içermektedir.

1982 Anayasası Özellikleri

Temel özellikler aşağıda maddeler halinde listelenmiştir:

  • Darbe anayasasıdır.
  • Hükümet sistemi parlamenter sistemdir.
  • Kuvvetler ayrılığı ilkesini kabul etmiştir.
  • En sert ve en kazuistik anayasa olarak dikkat çeker. Buna sebep olarak da ilk üç madde gösterilir:
    1. Madde: Devletin egemenlik biçimini anlatır:
      • Türkiye devleti cumhuriyettir.
    2. Madde: Cumhuriyetin temel niteliklerini açıklar:
      • Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet ilkesi
      • Laik devlet ilkesi
      • İnsan haklarına “saygılı” devlet ilkesi
      • Sosyal devlet ilkesi
      • Hukuk devleti ilkesi
      • Demokratik devlet ilkesi
    3. Madde: Türkiye Devleti ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür.
      • Dili Türkçedir.
      • Başkent Ankara’dır.
      • Millî marşı İstiklal Marşı’dır.
      • Bayrağı, şekli kanunda belirtilen beyaz ay yıldızlı al bayraktır.
    4. Madde: Anayasanın Birinci Maddesi’nde yer alan Türkiye Devleti’nin bir Cumhuriyet olduğu hükmü ile İkinci Maddesi’nde yer alan Cumhuriyetin nitelikleri ve Üçüncü Maddesi hükümleri değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez.
  • Kurucu meclis tarafından hazırlanmıştır.
  • Kurucu Meclis iki kanattan oluşmuştur;
    • Askeri Kanat: Milli Güvenlik Konseyi
    • Sivil Kanat: Danışma Meclisi (Hiçbir siyasi parti yoktur.) “Çoğunlukçu” demokrasi anlayışını benimsemiştir.
  • Bir geçiş dönemini öngörmüştür.
  • Otorite – hürriyet dengesinde otoritenin ağırlığını artırmıştır.
  • Yürütme organını ve yürütme organının içinde Cumhurbaşkanlığı makamını güçlendirmiştir. Siyasal karar alma mekanizmalarındaki tıkanıklıkları giderici hükümler getirmiştir.
  • Daha az katılımcı bir demokrasi modelini benimsemiştir. Anayasa değişikliklerine onay safhasını getirmiştir.
  • Siyasi parti grupları en az 20 milletvekilinden oluşur.

Cumhuriyetin Temel Nitelikleri

  1. Demokratik Devlet İlkesi
  2. Sosyal Devlet İlkesi
  3. Hukuk Devleti İlkesi
  4. Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet İlkesi
  5. Laik Devlet İlkesi
  6. İnsan Haklarına Saygılı Devlet İlkesi

Demokratik Devlet İlkesi

Demokratik devlet, egemenliğin ve yönetimin halka ait olduğu devlet biçimidir. Demokratik devlet unsurları aşağıdakilerdir:

  1. Seçimlerin serbestliği ilkesi: Vatandaşların baskı, korku veya herhangi bir etki altında kalmadan özgürce oy kullanabilmeleri esastır.
  2. Genel oy ilkesi: Yaş, akıl sağlığı ve belli başlı meslek grupları gibi temel kriterler dışında, tüm yetişkin vatandaşların oy kullanma hakkına sahip olması gerekliliğini vurgular.
  3. Eşit oy ilkesi: Her seçmenin yalnızca bir oy kullanma hakkı vardır.
  4. Gizli oy ilkesi: Seçmenlerin kullandıkları oyların diğer seçmenlerce görülmemesini amaçlar. Türkiye’de gizli oy ilkesi ilk kez 1950 yılında yapılan seçimlerde uygulanmıştır.
  5. Açık oy ilkesi: Oyların görevlilerin nezaretinde sayılmasıdır. İlk kez 1950 yılında yapılan seçimlerde uygulanmıştır.
  6. Tek dereceli seçim ilkesi: Seçmenlerin, milletvekillerini aracı olmaksızın doğrudan seçebilmelerini savunur. Türkiye’de tek dereceli seçim ilk kez 1946 yılında uygulanmıştır.

❗ “Seçimlerin yargısal denetimi” diyorsa ya da “seçimle ilgili bir kurum” soruyorsa cevap “Yüksek Seçim Kurulu” (YSK) olacaktır. YSK; 7 asıl, 4 yedek olmak üzere toplamda 11 üyeden oluşur.

Sosyal Devlet İlkesi

Ekonomik ve kültürel bakımdan, vatandaşların insanca yaşayabilmesi için gerekli tüm tedbirleri alan, sosyal barış ve sosyal adaleti sağlamak amacıyla sosyal ve ekonomik hayata müdahaleyi gerekli gören devlet türüdür.

Sosyal devletin hukuki araçları aşağıda listelenmiştir:

  1. Vergi adaleti
  2. Kamulaştırma ve devletleştirme
  3. Sosyal haklar
  4. Fırsat eşitliği
  5. Planlama
  6. Vatandaşlarına insan haysiyetine yakışır asgari bir yaşam düzeyi sağlamak

❗ İlk kez 1961 Anayasası’nda yer alan ilkede; can mal güvenliği, eğitim, sağlık, sosyal güvence sağlanmaktadır.

Hukuk Devleti İlkesi

Vatandaşlarının temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen, hukuki güvenlik tedbirleri getiren devlettir. Bir hukuk devletinde aşağıdaki özelliklerin bulunması gerekir:

  1. Yasama ve yürütme işlemlerinin yargısal denetime tabi olması: Devletin aldığı tüm yasama ve yürütme kararları, bağımsız yargı organları tarafından denetlenebilir olmalıdır.
  2. Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı: Anayasa, devletin temel yasasıdır ve tüm yasalar, yönetmelikler ve kararlar anayasa ile uyumlu olmalıdır. Anayasanın hükümleri herkes için bağlayıcıdır.
  3. Yargı bağımsızlığı: Yargı organlarının, yasama ve yürütme organlarından bağımsız olarak işlev görmesi sağlanmalıdır. Yargıçların kararlarını bağımsız ve tarafsız bir şekilde verebilmesi esastır.
  4. Kanuni hakim güvencesi: Bireylerin, yalnızca yasaların önceden belirlediği durumlarda ve yetkili kılınmış hakimler önünde yargılanması gereklidir.
  5. Adil yargılanma hakkının olması: Herkes, adil bir yargılama sürecine hak sahibidir. Bu, savunma hakkı, tarafsız bir mahkeme önünde yargılanma hakkı ve makul sürede yargılanma hakkını içerir.
  6. Temel hakların güvence altında olması: Bireylerin temel hak ve özgürlükleri açıkça tanımlanmalı ve bu haklar koruma altına alınmalıdır.
  7. Yasaların genel olması: Yasalar, belirli kişi veya grupları hedef almadan genel ve soyut kurallar olarak belirlenmelidir.
  8. Yasaların anayasaya uygunluğu: Tüm yasalar, anayasaya uygun olmalıdır. Anayasaya aykırı yasalar geçersiz sayılır.
  9. Kuvvetler ayrılığının benimsenmesi: Yasama, yürütme ve yargı güçleri birbirinden ayrı olmalı ve birbirlerini dengeleyici ve denetleyici bir yapıda işlemelidir.
  10. Hukukun genel ilkelerine bağlılık: Hukukun genel ilkeleri, adalet, eşitlik ve özgürlük gibi değerler üzerine kurulmalıdır.
  11. İdarenin mali sorumluluğu: Devletin ve kamu görevlilerinin, hukuka aykırı eylemlerinden dolayı mali sorumlulukları olmalıdır.
  12. İdari faaliyetlerin belirliliği: İdari işlem ve kararların hukuka uygun, açık ve anlaşılır olması gereklidir. Bu, idarenin keyfi uygulamalarını önler.

Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet İlkesi

Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet İlkesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin temel ilkelerinden biridir ve zaman içinde Türkiye’nin farklı anayasalarında farklı ifadelerle yer almıştır:

  • 1924 Anayasası (1937 değişikliği) ➡️ Milliyetçilik
  • 1961 Anayasası ➡️ Millî devlet
  • 1982 Anayasası ➡️ Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet ilkesi olarak yer almıştır.

❗ Atatürk Milliyetçiliği, Mustafa Kemal Atatürk’ün vurguladığı, dil, din, ırk ayrımı yapmaksızın tüm vatandaşların eşitliğini esas alan bir ilkedir. Şovanizme ve ırkçılığa karşıdır, ulusal birliği ve ortak vatandaşlık bilincini ön planda tutar.

Laik Devlet İlkesi

Laiklik ilkesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin temel ilkelerinden biridir ve devlet ile din işlerinin birbirinden ayrılmasını esas alır.

  • Laiklik ilkesi, 1924 Anayasası’nın 1937 değişikliği ile anayasaya dahil edildi.
  • Din hürriyeti, herkesin istediği inanca ya da hiçbir dini inanca sahip olabileceğini anlatır.

İnsan Haklarına Saygılı Devlet İlkesi

Genel hatlarıyla aşağıdakileri içerir:

  • İnsan onuruna yakışır bir yaşamın olmasını içerir.
  • İnsan haklarına “bağlı” devlet ilkesi 1961 Anayasası
  • İnsan haklarına “saygılı” devlet ilkesi 1982 Anayasası

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu